2018/12/15

BIDAURRE ERROTAREN ALOKATZE-HITZARMENA


Bergarako Santa Marinako parrokian dago 1834ko uholdea noraino iritsi zen adierazten oroigarria

Ez dugu Bidaurre errotaren aztarnarik, 1834ko ekainaren 30ean izandako ikaragarrizko uholdeak suntsitu zuelako. Garai batean, hala ere, errekaren zokoan ikus zitezkeen bere ur saltoaren harriak. 
Referencia 54355Gaur, berriz, errota hura egondako inguruan sortu zen Burubiko, baina beste erabilerako, ez zen errota izateko, baizik eta argindar-etxe bezala erabiltzeko. 1901ean eraiki omen zuen Rocaverdeko Markesak, garai hartan Bidaurre baserriko jabea ere bazenak.

Rocaverde etxea (Bergara). Felipe Iñiguizen argazkia (Bergarako Udala)


bIDAURRE BASERRIA bilaketarekin bat datozen irudiak
  Bidaurre baserria eta "Juan Saez de `Vidaurreren´ sinadura, 1590ean Bidaurre errotaren jabea.

Une honetan Bidaurre errotaren alokatze-hitzarmena dakargu.

Dokumentua 1590eko urtarrilaren 15ekoa da. Alde batetik, errotaren jabea, Joan Saez de Bidaurre. Bestetik, errota bere gain hartuko zuten maizterrek, bi emakume, ama eta alaba, hurrenez hurren: Domenja de Arteaga eta Maria Saez de Abendaño.

molino de Vidaurre
 
Alokatzearen epea: 6 urte, 1590eko urtarrilaren 16tik hasita. Alokairuaren ordaina, berriz, astero eta ostiralero egindako 62 libra irin edo gari ordainduz. Baina ez zen egin beharreko ordainketa bakarra izango, izan ere Domenja eta bere alabak:

  •  “Yten, … me haveis de moler en el dicho molino todos los trigos y çeberas que en mi casa hibiere … sin quitarles la motura que se quita por la molienda”. Beraz, behartuta zeuden Bidaurreko gari guztiak errotan igotzeko eta horregatik ez kobratzeko (`motura´ errotariak zerga bezala kobratzen zuena zen; euskaraz `laka´ dena).
  • Baina ez zen horretan geratu ordaindu beharrekoa: “Yten, … me haveis de dar en cada un año por los días de Navidad durante el dicho arrendamiento un capon bueno de maner que sea de dar y tomar”. Ikusten den bezala, aspalditik dator Gabonetan baserri eta errota jabeei kapoi baten bidez arrendamendua ere ordaintzeko.

Burubiko
1901ean Rokaberdeko Markesak eraikita

Hiru ordainketa mota hauek egin behar izan zituzten beraz, aipatutako maizterrek.
Hitzarmen hauek bazuten, baina, bigarren zati bat; hau da, alokatzen zuenaren betebeharrekin zer ikusia zuena. Hala, errotaren jabea zen Joan Saez de Bidaurrek zeregin hauek hartu zituen bere gain:

  • Urtero sagar-zaku bat (“costal de manzana”) abuztuan, eta bere jabetzan zeuden gaztainondoetatik ere gaztainak, nongoak eta “junto a la puente del dicho molino a la dicha mi cascade Bidaurre”. Are gehiago, intxaurrak ere bai: “el fruto del nogal que esta en las puertas deñ dicho molino”.
  • Baina ze zen horretan bukatu, izan ere eskaini zien “un asno, el mayor de los que tengo en mi cassa … y os sirbais en acarrear trigos y çeberas al dicho molino durante el dicho arrendamiento, y después como dicho hes se quede para las dichas mesmas; y si muriere dichos mesmas seays obligados de traer otro asno sin mi parte”. Beraz, astoa ere bai gariak-eta garraiatzeko. Behin alokairua bukatuta, maizterrentzat izango zen astoa.
  • Aldi berean, jabearen gain geratzen zen errotarrien nahiz gainontzekoen mantentze lanek sortzen zituzten urteroko gastuak (errotarriak, burdinak, ur kanalak, urtegia). Hauexek, zehatz-mehatz: “Adreçar en cada un año una vez durante el dicho arrendamiento los fierros de las ruedas y piedras del dicho molino y mas de hazer y edificar todas las nuevas obras que fueren menester hazer en el dicho molino y en sus ruedas y acequias, y presas sin parte de las dichas Domenja y Maria Saez”. 
Halaxe gauzatu zen hitzarmena, eta jabeak aitortza egiten zuen: “Y me obligo de no hos quitar durante el dicho tiempo para ninguna persona aunque me lo den mas renta que vos … so pena de hos lo dar en renta otro tal molino en tan buen sitio e lugar por la dicha renta”. 

Lekukotza adierazten, herriko abadeek sinatu zuten dokumentua: Joan abbad de Oruesagasti eta Joan abbad de Oxirondo; tartean zegoen Francisco Perez de Herzilla.

Esan, dokumentuak sinatzera zihoazenean, aipatutako maizterrek ezin izan zutela sinatu, izan ere “dixieron que no savian scrivir”.

Iturriak

Oñatiko Protokolo Artxiboa, Sebastian Lopez de Ozaeta eta Gallaizteguiren dokumentu sortatik.
 








2018/12/08

UZARRAGARA LEHENDABIZKO TXIRRINDULARI IGOERA

Gaur arte, 2018ra arte, XLIV aldiz   egin da "Uzarraga igoera", nahiz eta lehendabizikoa 1961ekoa izan. Beraz, ez da urtero ospatu igoera hau. Hala ere, badakigu lehendabizikoa nola egin zen, zenbat denboran, zenbat kilometro, zenbat txirrindulari, zein izan zen irabazlea ere ...

Antzuolako Udalak (edo hobeto esanda, une hartan txirrindulari afizio handikoa eta aldi berean herriko alkatea zen Jose Iñurrigarroren ekimenez) eta Bergarako Kirol Taldeak antolatuta ospatu zen 1961eko urriaren 8an (domekan) lasterketa hau. Dena esatearren, froga honen bultzatzailea, baina, bergararra zen Honorio Agirregabiria izan omen zen, dirudienez Uzarraga asko maite zuena, batez ere bere eliza eta ingurua garai bateko tenplarioekin lotzen zuelako. Beraz, inguru oso esanguratsu horretan erabaki zuen txirrindulari froga hau antolatzea.

Jubenilen froga izan zen lehen hura. Motza: 42,5 kilometro (gaur 67 kilometro). Beraz, ez zuen luze iraun karrerak, 20 minutu pasatxo eskax (21:19). Denbora horretan ailegatu zen Juan Elorza, Touring taldekoa, batanaz beste 39,5 kilometro orduko eginez. Errenteri, Eibar, Arrasate, Hernaniko ... txirrindulariek hartu zuten parte. Ez asko: 22k. Tartean gerora txapeldun handia izango zen Txomin Perurenak, igoeran zorte handirik izan ez bazuen ere.

Arratsaldean, baina, 12 onenek beste froga bat egin zuten. Beraz, egun borobila izan zen ordukoa. Izan ere, 1962an berriro antolatu zen froga. 

Honatx garai hartako prentsan agertutako kronikak:


 DIARIO VASCO (10/10/1961)
 HOJA DEL LUNES (1961/10/09)
 
LA VOZ DE ESPAÑA (1961/10/10)
UDAL GASTU AGIRIAN AGERTZEN DA OROIGARRI BATEN GASTUA: "PARA LA PRIMERA SUBIDA A UZARRAGA". Akta eta akordioen liburua (1960-1965), 20. liburu sorta.

Iturriak:
 - Antzuolako Artxibo Historikoa
- HEMEROTEKA DIGITALA:
  • LA VOZ DE ESPAÑA
  • DIARIO VASCO
  • HOJA DEL LUNES

2018/12/01

ARIMEN ALDAREA (VII)

 Arimen (Animas del Purgatorio) aldarea egiteko hitzarmenean parte hartu zutenen sinadurak


arrosario ama, antzuola bilaketarekin bat datozen irudiakArima aldarea gaur Arrosario Ama dagoen aldarean zegoen garai batean, izan ere, Arrosario Amarena gaur egun San Bartolomeko amabirjina dagoen tokian zegoen. Arima aldarearen erretaulan, bere gain aldean, Santa Teresaren irudia ere ikus daiteke.

Ez da aldare hau 1696ko parrokiaren inbentarioan azaltzen,bai, ordea, 1734an. Izan ere, aipatutako urtearen urriaren 10ean, herriko parrokoa zen Francisco Antonio de Larraldek, Juan Bautista de Benitua alkateak eta Andres Gonzalez de Galardi zen Sakramentu Santuaren maiordomoak, eta Bergaran bizi zen Miguel de Yeregui maisu eskultoreak hitzartu zuten azken honek egingo zuela Arimen aldeko aldarea, horrerako baina, bai San Estebanen eta "con modelo del Rosario" aldareak eredutzat harturik:

 OÑATIKO GPHA,

"Haia de azer y ejecutar el retablo colateral de las Animas Benditas del Purgatorio ... con marco labrado de nogal para frontales".

Baina ze baldintzarekin? Denbora eta formari dagokienez halaxe:

"un año poco mas o menos ..." baina "con la misma conformidad que antes de aora a echo y trabaxado el de Ntra. Sra. del Rosario en dicha parroquia".  

Beraz, badakigu Miguel de Yeregui maisu bergararra zenak ere egin zuela Arrosario Amaren erretaula.

OÑATIKO GPHA,

Aldi berean, baldintza hau ere bete behar izan zuen:

"se obliga a hacer en marco labrado de nogal para el altar de las Animas, de la misma echura y talla que el que tiene en el altar de Ntra. Sra. del Rosario".

Dokumentua ere argia da adierazten zenbat ordaindu zitzaion:  

"por precio y quantia de mil y quinietos reales de vellon ... entres pagas por tercias: 40 pesos de a 15 reales aora pronto y de contado ... Otros 40 pesos de la misma especie de vellon para Todos Los Santos del año proximo venidero de 1735, parte en especie de trigo al precio que concurriere en maio del citado año y lo demas asta los dichos 40 pesos en dinero, y los restantes 20 escudos que faltan por Todos los Santos de 1736".

Esan beharra dago maisuaren esku geratu zela aldarea kolokatzea eta baita berarekin batera:

"la pintura de Santa Teresa".
 
Artxiboa:
  •  Oñatiko Gipuzkoako Artxibo Historikoa GPHA


2018/11/24

HERRIKO JAI GABE, ETA ALARDE GABE

Pentsa genezake betidanik ospatu ditugula herriko jaiak; ez dela ezer handirik gertatu gure artean herriko jaiak suspenditzeko. Baina ez da hala izan. XX. mendera jo besterik ez dugu. Izan ere, 1937 eta 1938ko jaiak bertan behean laga zirelako. Arrazoiak dagoeneko zeintzuk diren jakitea erraza da, aipatutako bi urte hauetan Gerra Zibila (1936-1939) Espainia osoan zabaldurik zegoelako, baita gure artean ere.

Nahiz eta Antzuola berehala nazionalak hartu, 1936ko irailaren 21ean, bakea ez zen berehala etorriko, eta gutxienez bi urte pasatu behar izan ziren hurrengo jaiak, 1939koak, ospatu arte. Orduan bai, Antzuolan ospatzen hasi ziren ohiko jaiak (alardea barne). Beraz, bi urte hauetan ere ez zen ohiko alardea egin.


1939an ospatu zen berriro alardea, 
bi urte ospatu barik egon ondoren. 

Halaxe hartu zen jaiak ez ospatzeko erabakia udalbatzarrean, eta aktan idatzi:

1937ko abuztuan hartutako erabakia (Akten 15. liburua)


1938ko abuztuan hartutako erabakia (Akten 16. liburua)

Iturriak: Udaletxeko erabakien aktak: 
  • 15. liburua (1934-1938).
  • 16. liburua (1938-1945).

2018/11/17

1965eko TXIRRINDULARI LASTERKETA BEREZIA

1965eko abuztuaren 25ean, Antzuolako herriko jaietan, lehen eta bigarren mailako afizIonatuen arteko XXI. txirrindulari lasterketa ospatu zen, eta berezia izan zen; oso nazioartekoa, urte hartan, irailaren 5ean ospatu zelako Lasarten mundu mailako txirrindularien txapelketa. Lasarten, irabazlea, Erresuma Batuko Tom Simpson izan zen; baina taldekako erlojupean, euskaldunak ziren Jose Manuel Lasa eta Txomin Perurenak zilarrezko domina irabazi zuten.

 
 1965/08/25ean egindako lasterketaren hasiera; atzerritarrez (italiarrak eta frantsesak) osatuta.

  

Aldo Balasso, Antzuolan irabazle

Italiarra zen ALDO BALASSOk irabazi zuen Antzuolako karrera. Esan bezala, frantsesek eta italiarrek hartu zuten parte lasterketan, baina baita mundialerako aukeratutako espainiar txirrindulariak ere. Guztira 76 txirrindulari. "Miles de personas han presenciado el pugilato" dioskute garai hartako egunkariek. 

Dirudienez batera joan ziren  Deskargaraino, tropelean, baina handik aurrera zatituta-edo, hiru ailegatu ziren Antzuolako helmugara, ihes eginda. Eta bertan, esan bezala, Aldo izan zen azkarrena. Ondoren espaniarra zen Mascaró, eta, hirugarrena, frantsesa zen Lechatelier.

Frantziarrak izan ziren  taldeko sarian irabazle.

Horrela adierazi zuten albistea garai hartako egunkariek:

 
LA VOZ DE ESPAÑA EGINKARIA (1965/08/26)

DIARIO VASCO EGUNKARIA (1965/08/26)

Iturria: Hemeroteka (Diario Vasco eta La Voz de España). 

2018/11/10

ANDONI AZKARATEREKIN UZARRAGAKO ETA ESKOLA KONTUAK


Andoni Azkarate Errepublika garaian jaio zen, 1932ko irailaren 17an, eta kasualitatez bere urtebetetzean egin genion elkarrizketa hau. Uzarragako kontuez gain, bertan izandako eskolaz eta Maristetako ikastetxean bizi izandako esperientziaz ere gurekin konpartitzea nahi izan du. Emaitzak, berriz, hauexek:

“1902an berriztu zen Uzarragako eliza, abade etxia urtebete beranduago, eta beranduago, berriz, sakristauaren etxea, gero taberna izango zena. Esaten denez, Josemari maisua izan aurretik, kaletik etortzen zan “Animas” bezala ezagutzen zan maisua. Akinabeitik etortzen ei zen Uzarragara, baserriz baserri, bakoitzetik zeozer jasoko ote zuelakoan-edo asmotan: patatia, arraultzak … Berak ere familia izango zuen eta!

Elizaren sakristia zegoen tokian jarri zen Uzarragako eskola, baina orduan maisua falta zela eta, Josemari Agirre aukeratu zen. Durangotik etorri zen. Iturbetxikiko baserrikoa zen alabarekin (Ursularekin) ezkondu zen 1915-6an edo, eta taberna ere ipini zuten, eta jende asko ere etortzen zen tabernara. Ardoa ere jarri zuten eta etxerako ere saltzen zuten. Barberixia ere jarri zuen, nahiz eta gero laga. Josemari baina, azkar alargundu zen.

Ni neu zazpi urterekin hasi nintzen eskolan, baina leitzen moldatzen nintzen ordurako. Monagiloa ere izan nintzen, Gregorio zenak eskatuta. Neu 10 urte egin arte egon nintzen Uzarragako eskolan. Gero Maristetara joan nintzen. Gerra pasatu zenean, eskola formalik ez eta, Sarasketa eta Arlutz baserrikoak ere etortzen ziren Uzarragako eskolara. Bazkaria hartu eta “egun pasa” etortzen ziren baserri askotatik. Sakristau etxean behintzat noizean behin umeak egoten ziren; inoiz gora joaten ziren, izan ere neguan, euri pean,  hankak eta arropak buztita egoten ziren, eta bazkariarekin etortzen ziren, eta elizpea ez zen toki egokiena orduan.

Erregela, makila edo kainabera ikasleen artean diziplina mantentzeko ("egurra emateko").

Euskararik ere ezin egin, bata besteari zaintzen ibiltzen ginen euskaraz egiten ari ginen-edo. Bat arduratzen zen zaintzen, eta zera esaten zuen: “callando sino maquillando”. Hark gu bezala ere egingo zuen gazteleraz! “Cara el Sol” ere abesten genuen. Bandera espainola ere eskolan egoten zen, mastil eta guzti egoten zen. Etxerakoan egiten genuen “Cara al Sol” kantua. Hura ere pasatu zen. Erdaraz egin behar. Euskara egitearren puntuak erabiltzen ziren, puntuak kentzen, gero kartillan apuntatzen zirenak, gero zigorren bat-edo egoten zen; eskolan denbora bat zertxobait gehiago egon-edo… Giro hau gerra osteko lehendabiziko hilabeteetan izan zen, gerra aurretik ez zegoen, baina gazteleraz ematen zirela eskolak entzunda daukat.

Musika ere ematen genuen “do, re, mi fa, sol, la”… Pianoa ere bazeukan Josemarik. Berak jotzen zuen. Letra ere asko zaintzen genuen. Ortografia ere bai. Irakurtzen, idazten eta problemak, lau operazioak behintzat ondo. Problemak ere bai, baina neurri batean. Erlijioa ere bai. Liburu eta koaderno desberdinak erabiltzen genituen adinaren arabera. Goizeko 9:00retatik 12:00ra arte egoten ginen, arratsaldez, berriz ez naiz akordatzen, baina ordubiak hasi eta laurak arte edo. Nik behintzat etxera ura ekartzeko ere aprobetxatzen nuen, batez ere uztailetik aurrera, izan ere teilatuko ura hartzen genuen garai hartan. Beti ura eramaten ibiltzen nintzen.

Frankismo garaiko eskola bateko gela 

Pupitreak dotoreak, ordurako onak ziren. Binaka jartzen ginen, eta bi dozena bat, neska eta mutil, egongo ginen eskolan. Erregela ere erabiltzen zuen “egurra emateko”. Kobrezko erregela, hori koloreko bat zeukan horretarako. Zabalera ematen zuenean erregelarekin arazorik ez, baina ertzarekin mingarria zen. Gu erregela ezkutatzen ibiltzen ginen eta hor ibiltzen zen zoroan pare erregelaren bila. Behin Elutzeko sorora bota genuen, eta ez zen gehiago agertu.

Irteeraren bat ere bai, Santa Isabel egunekoa (uztailak 2). Goizeko 9:00retan trena hartu Uzarragako tren geltokian eta 18:30etan bueltakoa hartzen genuen. Jolasa ere asko egiten genuen, pelotan, kalderonka-eta … baina etxera azkar joan behar izaten ginen, lana egoten zelako. Baserrian lan asko egoten zen.

Gurasoak arduratzen ziren eskola kontuekin baina ez zegoen horrelako jarraipenik. 

Gimnasia ere egiten genuen, astean behin-edo, dezente gainera, gogoratzen naiz flexioak-eta … “manos a la nuca” … Dena erdaraz, orduan ere. 

Ikasleen artean ere desberdintasuna zegoen, batzuk azkarrak ere bai, eta bakarren bat marrazkiak (dibujoak) egiten ere ona. Josemari haserretu egiten zen, eta zigortu egiten zuen. Berezko trebezia zeukana Jose Lamariano  zen, Gorriz gaineko baserrikoa. Oso eskolau ona, merezi zuena, eta aurrera joan zen. Artista bat¡

Ia urte guztian joaten ginen eskolara, ohikoak ziren jaiak errespetatuz.

“- Unibertsitatean ibilittakoak ezaun dola!” esaten genuen, Uzarragako eskolara joandakook elkarri.

Maristetan salto handia igarri nuen: algebra eta … Baserritar asko Maristetara joaten zen. Gogorra zen, diferentea, beste diziplina bat. Hori bai, antzuolarra zen “hermano” Carlos kenduta, dena eta denak gazteleraz. Oñatikoa zegoen marista bat, diziplina handia jartzen zuena. “-Zein jak, bada gaur?” esaten genuen eskolara joaten ginenean. Batzuk, oñatiarra maisua zela jakin orduko etxera bueltan joaten ziren. Matrailetatik majo heltzen zuen, eta arratsaldeetan siesta egitea ere gustatzen zitzaion, eta pupitrean siestatxoa. Beste batzuetan lo plantak egiten zituen eta gu jolasean. Orduan jaiki eta egurra banatzen ibiltzen zen. Batzuetan erru gutxien zeukanak ordaintzen zuen. Kuarteleko diziplina egoten zen … Batzuetan behar ere bai!

Behin, jaunartzea egin eta gero gutxiago ematen zen erlijioa. “Primer viernes” egitera ere joaten ginen egubakoitza goizetan, denak ilaran, Maristetan ibili ginenean behintzat. Herriko eskolatik neska pila bat ere bai. Eguena arratsaldeetan, berriz, aitortzak izaten ziren, eta gu bada etxera joan beharra, baina han egoten ziren herriko apaiz guztiak jendea konfesatzeko zain. Don Eusebio ere bai, baina oso zitzela zenez, berarekin ez zen inor egoten.

maristetako ikastetxea antzuola bilaketarekin bat datozen irudiakBeato Valentin de Berriotxoa ikastetxea. Makina bat antzuolarren, tartean baserritar askoren, eskola.

Maristetan beste maila bateko ikasketak ziren. Hiru edo lau maisu izaten genituen: matematika batek, beste batek Historia Sagrada eta… Narrazio pilo bat ere egiten zen, eta asko irakurri behar izaten zen. Ordutegi bat egoten zen denerako: geometria, dibujo (konpasa denok geneukan), matematika, … Hiru bat urte egon nintzen. Han, bai, kuota bat ordaindu behar izaten zen, baina merezi zuen.

Pilotan ere ibiltzen ginen, txapelketak egiten ziren, eta Balentin Berriotxoa egunean futbol txapelketa, antxintxiketan San Josetik bueltan…

13 urterekin beraz “kieto”, gero gaueko eskolak hartzen hasi ginen. Goizean lana egin eta gero eskolara. Batez ere neguan, pare bat hilabeteetan. Maisu on bat ere tokatu zitzaigun, baina denbora gutxi izaten zen. Batez ere baserritarrak joaten ginen. Aritmetika asko. Irakurri eta gutxiago. Ortografia ere bai, azentoak eta … Neguan aprobetxatzen genuen, eta halako batean etxean “ba laga beharko duzu eskola” esan arte. Aprobetxatzen genuen baita Isidoranekuan bihurrikerixak egiteko ere…

Josemari maisu bezala ba nahiko, baina gero tabernari bezala, tartean  politika ere, … nahastu egin zen egoera. Modu batean edo bestean ordaintzen zitzaion maisuari, derrigorra zen. Normalean generoa emanez ordaintzen zitzaion. Tabernarekin ere ondo moldatzen ziren, hala ere.

Hamarrenak eta primiziak abadiari eta sakristauari ere ematen zitzaion, ez dakit ze neurritan: garia, artoa, babia izaten zen. Don Isidro egon zen abade. 1939-40ean-edo etorri zen Uzarragara don Isidro. Ejertzitoko kaperaua izan zen gerra garaian. Kontua da abadea bizi zen etxean bazegoela ganbaran trojia, dezentekoa, eta batana zein bestekoa bertan sartzen zuten baserritarrek-eta emandakoa. Troja hori neuk ezagutu dut. Oilorik ere ematen zitzaion, baina gutxi. Gero saldu ere egiten zen batutakoa. Garia udazkenean, artoa ere bere sasoian, udazkenean eramaten zen. Komunean-eta urik ez, orain bezala ez behintzat, eta komunekoak egindakoak ondoren nahasteko gurdikada garoa ere ematen zitzaion abadeari. Gero, sorora botatzen zena (ongarri bezala). Su egur gurdikada ere bai udazkenean. Gero, egur hori beste norbaitek ebaki, eta horren truke parrokianoaren bati afariren bat ordainduz, egurra izaten zuen Josemarik urte guztirako. Asko biltzen zen, izan ere baserri asko eta batzuk bi etxebizitzakoak ere bazirelako, baina gutxiengo bat: “imillauna da laurden, imillauna ta erdi …” denok zerbait eman behar izaten genuen. Gerra ostekoa izan zen txarra, nahikoa ez etxean eta artean eman beharra, gurdikada ederrak joaten ziren kalera …

Uzarragan jaiotako maistra bat ere izan zen, Anjelita Lizarralde, Iturriotzeko alaba eta Bergaran, Altos Hornosen eman zituen eskolak".


2018ko irailaren 17an Azkarate baserrian egindako elkarrizketa. Eskerrik asko, Andoni!!