2017/07/16

IRALA AZPIKO BASERRIAREN SALMENTA-EROSKETA (1590. URTEA) (Bigarren zatia)

Irala azpiko edo Irala "Yuso"ren salerosketan baitan ikusi dugu lehen atalean nola gauzatu zen baserriaren salmenta. Bigarren zati honetan, berriz, antzemango dugu nola Joan de Zavala izeneko jabe berriak eskuratu zituen bere jabegoak, horretarako jabetza-zeremonia desberdinak eginez. Joan gaitezen, bada, ezagutzera nola egin zen bera.









 ANTZUOLA, 1915. URTEAN. HERRIGUNETIK GORA IKUS DAITEKE HASTEKO, UNE HARTAKO IRALA AZPIKOA JAUREGIAREN IKUSGARRITASUNA





JAUREGIAREN AURRE ALDE IKUSGARRIA, PIZKUNDE GARAIKOA, XVI. MENDEKOA JO DAITEKEENA.

Hasteko, 1590ko ekainaren 6an elkartu ziren Bergaran, Bergarako alkate ordea zen Martin Ibañez de Arguicain eta Pedro de Zavala Iñarra, notarioa, eskribaua, eta Joan de Zabala Irala, Irala "suso" izeneko oinetxe edo baserriaren jabea.
 
Bertan elkartuta, Joan de Zavalak Santuru de Madariaga eta bere emaztea zen Madalena Joaniz de Iturberi egindako beren Irala "suso"ren baserri edo oinetxearen erosketa agiria ("venta rreal") aurkeztu zuen. 











XX. MENDEAREN HASIERAKO ARGAZKI HONETAN IKUS DAITEZKE AUZOKO HAINBAT BASERRI: IRALA GOIKO ETA AZPIKOA, IRIMO, AITZAGA, OTAMENDI ETA KAXETA (TRENBIDEA).

Alkate ordeak salerosketaren agiria ikusi eta gero, ontzat eman eta agindua eman zuen dokumentu horren aurka inor ez zedila joan: "... a todas qualesquier personas de qualquier calidad estado e condicion que sean no le inquieten ni perturben en la dicha su posesion, antes le anparen y defiendan...".

Hau egin eta gero, hurrengo urratsa, erositako baserrian edo oinetxean elkartzea izan zen. Eta hala, "en la cassa y solar yuso a seis dias del mes de septiembre de mill y quinientos y noventa años", elkartu ziren arestian aipatutako Pedro de Zavala Iñarra, eskribaua eta notarioa, Joan de Zavala Irala, "dueño de la cassa y solar de Irala suso", eta Domingo de Aguirre, epailea, bertan eman ziezaioten Joan de Zavalari etxea eta bere jabegoak.










Hau egin eta gero, horren akta jaso zen. Gainera, Domingo de Aguirrek sinatzen ez zekiela eta, lekuko batek, Francisco de Aretak, sinatu zuen bere partez. Ondoren, bere jabegoak bereganatzeari ekin zion Juan de Zavalak.

Aipatutako guztiak  bertan zeundela, Domingo de Aguirrek zera egin zuen: "tomo por la mano al dicho Juan de Zavala Irala que presente estava y le metio dentro de las dichas cassas de Irala Yuso y le dio y entrego la tenencia y posesion rreal actual, civil y corporal della conforma al dicho auto e mandamiento posesorio y el dicho Joan de Zavala Irala la tomo epretendio quieta e pacificamente y sin contradicion de persona alguna, cerrando y habriendo las puertas de la dicha cassa y paseandose por ella, y haziendo los demas actos y cereminias de posesion en tal casso de derecho acostunbrado". Gainera, jabego honen aurka zihoanari, 50.000 maravediko isuna jartzea erabaki zen. Ikusten den bezala, ohitura bitxia egiten zena etxe baten jabetza aitortzeko.

Eta gero ...etxe inguruan zegoenari ekin zioten.



















"... tierra y heredad que es de pan llebar y de los frutales e mancanales que ay en ella. Y el dicho Juan de Zavala tomo y aprendio la osession de todo ello passeandose por la dicha heredad y sacando piedras della y tomando y degaxando rramas de arboles della y haziendo los de mas acotos e cirimonias en tal casso acostunbradas quieta y pacificamente...".





Eta hau egin eta gero, eta "en la tierra y mancanal de la dicha cassa de Irala yuso que esta delante y por la parte de arriba" dagoeneko ezagutzen dugun Domingo de Aguirre epaileak zera egin zuen:


"...dio y entrego al dicho Joan de Zavala Irala la posesion de la sobre dicha tierra e mancanales en voz y en nombre de todas las demas tierras y heredades de pan llebar, mancanales, castañales, rrobledades, montes exidos, abrebaderos, aguas, fuentes, caminos e serbidunbres e tierras heriales y valdias y de todo lo demas anexo e perteneciente en propiedad e posesion a la dicha cassa de Irala yuso ... e el dicho Juan de Cavala tomo e aprendio la posesion de todo ello en voz y en nonbre de los demas bienes sobre dichos, haciendo los actos e cirimonias ...".

Hau bukatu eta gero, zertxobait urrutira joan behar izan ziren, Bazterriña aldera, izan ere, bertan, alegia, "... en la tierra y heredad baldia herial llamada Basterrina ... hazia la parte de la tierra de Elosua...", bertan ere epailea, eskribaua eta lekukoak zeundela...
















"... dio otra posesion como las de suso y con la misma solenidad al dicho Juan de Zavala Irala que presente estava de la tierra y heredad sobre dicha en voz y en nonbre de las demas tierras y heredades y bienes... y el dicho Juan de Zavala tomo e aprendio la dicha posesion quieta e pacificamente e sin contradicion de persona alguna...".


Eta horrela bukatu zen erositako jabetza zeremonia. Agian komeniko da esatea zeintzuk izan ziren zeremonia guzti honen lekukoak: "Sebastian de Irala Sarasqueta, Martin de Cumeta Loyola eta Fancisco de Areta ... y por el dicho jurado e a su ruego e por el que dixo que no sabia firmar firmo el dicho Francisco de Areta...".

Informazio iturria:
  • "Venta de la casa de Irala con sus pertenencias". Fondo Sancho el Sabio. FSS-OZ-M-UGARTE, C.52, N.32.

 





IRALA AZPIKO BASERRIAREN SALMENTA-EROSKETA (1590. URTEA) (lehen zatia)

Gaurko honetan, XVI. mendeko herriko  baserririk aberatsena izan zitekeenaren salmenta-erosketa  dakargu harira, eta horretarako "collage" bat balitz, jatorrizko dokumentutik entresaka bat eginez,  jakin ahal izango dugu nola izan zen 1590eko Irala azpiko edo "yuso" baserriaren salmenta-erosketa. 



 IRALA "YUSO" 
(XX. mendearen hasierako argazkia)

Esan beharra dago oso dokumentu aberatsa dela esku artean daukaguna, izan ere etxearekin batera herrian zehar sakabanatuta zeuzkan lur eta basoak ere salerosketa horretan sartu zirelako, dokumentuan hitzez hitz, toponimoak erabiliz, bakoitza non zegoen identifikatuz. Baina badauka beste ezaugarri bat dokumentu honek,  baserri bat erosi ondoren bere jabetza hartzeko egiten zen zeremonia ere antzeman genezakeelako bertan. 

Hori dela eta, bitan banatuko dugu blog honen atala: lehen atal honetan, baserria eta bere jabego osoaren salerosketan izandako gorabeherak ezagutuko ditugu.  Bigarren atal batean, ostera, baserria erosita, jabe berriak (Juan de Zavala) bere jabegoa bereganatzeko egindako zeremoniarekin bat egingo dugu.

  Irala baserria bilaketarekin bat datozen irudiak
 GOIKO ARGAZKIAN XX. MENDEAREN HASIERAN ATERATAKO IRALA "YUSO" BASERRIAREN EDO JAUREGIAREN ARGAZKIA IKUSTEN DA.

 Adierazitako dokumentuak izenburu hau dauka:



"Benta rreal otorgada por Santuru de Madariaga Yrala y su muger en fabor de Joan de C(Z)avala yuso y su pertenecido".

Hala da, "que damos y vendemos por titulo de venta rreal y juro de heredad para agora y sienpre jamas".  

Baserriaz gain lurrak eta gainontzekoak saldu zituen aipatutako Santuruk: "tierras y heredades de pan llebar (ereindako lurrak), mancanales, castanales, montes, rrobledales, arboledas y frutales, exido (erein gabekoa), pastos y abrebaderos, agoas y fuentes ... con mas las tierras heriales o baldias... anexos e pertenecidos que son llamadas en lengua bascongada `eguiarao soroa´...".

Egia esanda ez da sarri azaltzen garai hartako dokumentuetan gure hizkuntzaren aipamena, izan ere dokumentu guzitak gazteleraz egiten direlako, nahiz eta notarioak euskaraz jakin, gero antzemango dugun bezala. Hala ere oso ohikoa da inguruko lurrei garai hartan "egiarao soro" bezala izendatuak izatea.

Dokumentuaren hurrengo lana etxea bera mugatzea izan zen:













Bertan ikusten den bezala, Irala azpikoak muga egiten zuen goiko Irala baserriarekin, eta behetik Ibarra baserriarekin. Aldi berean, baita Irimo baserriarekin ere.

Honezaz gain, udalerrian zehar sakabanatutako lurrak ere bai, guretzat oso interesgarriak toponimo ezagunak aipatzen direlako: "y el monte y castañal llamado ?? que es en el exido y deesa de la dicha Universidad, en que ay asta veinte y quatro pies poco mas o menos de castaños a la dicha nuestra cassa". Ondoren aipatzen dira gainontzekoak: "...alindan con los castaños anexos a la cassa de Sarralde y a Joan de Madariaga, carpintero, vecino de esta dicha Universidad; y las dichas tierra, heriales o valdias, llamadas `eguiarahos´ ... dos piezas en el termino de `Lizarza´ y otra pieza en la parte llamada `Osinbalz´ y otra pieza sobre el pertenecido de la cassa de Madariaga llamada `Madariagasoro´; y otra pieza en la parte llamada `Trequese´, y otra pieza en la parte llamada `Basasoro´; y otra pieza en la parte llamada `Basterrina´; y otras dos piezas en la parte llamada `Hoieiturri´; y las demas tierras y pertenecidos...". 

Agian ere ordua bada jakiteko zenbatetan saldu zuen baserria eta gainontzeko lurrak Santuru de Madariagak:



 "... le damos y bendemos al dicho Joan de Zavala por precio y quantia de quatro cientos y treinta y un ducados de cada onze rreales castellenos ... yncluiendo en ellas las deudas y cargos...".

Hala da, Santuruk zorrak edo ordaindu beharrekoak bazeuzkalako. Hemen batzuk: lehenedabizi 56 dukat eta hemendik urtero, herriko Madalena ospitalari, lau dukat urtero; Urretxun bizi zen Joan Martinez de Barrenecheari, 42 dukat, eta hemendik errentagatik urtero hiru dukat. Beste hainbeste Arrandariolaza baserriagatik. Arizaga baserriko jabea zen Martin de Arizagari, baina Plaentzian bizi zenari, 28 dukat, eta hemendik urtero bi dukat errentagatik. Zumarragan bizi zen Juan de Cortabarriari ... Guztira, bost bat partida, denetara 201 dukat, 3 erreal eta 23 marabedi zirenak.

Irala baserria bilaketarekin bat datozen irudiak
 GAURKO IRALA "YUSO" BASERRIA. ESKUMAN, BERRIZ, IRIMO BASERRIA

Aldi berean, esan dezagun, saldutako baserrian ere, une hartan Joan Rodriguez de Arrelus bizi zela, horretarako bere errenta ordainduz.

Halaxe, Juan de Zavalak bere ordainketak egingo ditu notarioaren aurrean, eta horen ondorioz "le damos y vendemos la dicha cassa y su pertenecido de Yrala yuso y todo su pertenecido enteramente ...".



Notarioak konfirmatzen du eskuz jaso zituela txanponak "en doblones y escudos de oro y rreales de plata de contado de su poder al nuestro todos ellos en buena moneda castellana ..".

Eta dirudienez denak gustura geratu ziren salmenta eta erosketarekin, izan ere "porque no hemos hallado ha persona alguna que tanto ni menos por ellas nos diesen ni pagasen ...". 

Baina badago beste datu bat interesgarria: " ... aunque las hemos traido en venta para venderlas de dos años y medio a esta parte". Alegia, bi urte eta erditan salmentan egon zela baserria eta bere jabego osoa.

Eta bukatzeko notarioak jakinaraziko die lekukoei dokumentuak idatzitakoa, baina ahoz. Baina ze hizkuntzatan?

 "... haviendo nos leydo para el efeto su contenimiento el presente escrivano yuso escrito desta carta ante los testigos della asi en lengua castellana como en la bascongada de que yo el presente escrivano doy fe".

Eta halaxe bukatu zen 1590eko ekainaren 4ean, Antzuolan, Pedro de Zavala Yñarra notarioak idatzitako salerosketarako dokumentua:

Bertan ere, lekukoak egon ziren. Hauxek: Joanez de Ibarra "bachiller" eta Juan abad de Narbaiza, herriko  abadeak, Domingo de Iñurrigarro, Francisco de Arieta, Joan de Zavala, Joan Estibaliz de Iturbe, Pero Perez de Iñurrigarro Udala. Denek sinatu zuten . Aldi berean, Santuru eta bere emaztea Madalena eta, Maria de Eduegui, bere ama. Baina "a su ruego y por ellos que dixieron que no sabia firmaron por ellos los dichos testigos". Beraz, ez zekiten idazten.
 
Iturria:
  •  Sancho el Sabio Artxiboa. FSS-OZ-M-UGARTE, C. 52, N.32.

Informazio gehiago ere:

  •  http://irinmodo.blogspot.com.es/2012/12/iralatorre.html