2019/01/12

UGARRIAGA AZPIKO BASERRI BERRIA ERAIKITZEN (1669)

Baserriak erretzen zirenerako, herriak bazeukan, beste hainbat herri araurekin batera, erretako baserriei herriko lur basoetatik egurra eskaintzeko era. Hemengo kronikatxoan antzemango dugun bezala, Galartza auzoan kokatuta dagoen Ugarriaga edo Ugarrixa azpikoari gertatutakoaz azalduko dugu. Izan ere, herriko Udalak erretako baserriaren  berreraikitzarako 40 haritz ematea erabaki zuen: erdia (24 haritz) herriaren kontura, debalde, eta gainontzekoak (beste 24) herriko ordenantzek hala adierazten zuten bezala. Honatx zer adierazten digun aurkitutako dokumentuak:

UZARRAGA AZPIKOA ETA IRUMENDIKO ABELETXEA

“Este dia a proposiçion de Juan Martinez de Galarça, en su nombre e de doña Ana de Saloguen, como mujer lexitima de don Françisco Antonio de Ondarça y Galarza, vecina desta dicha villa y de la de Vergara, para la reedificaçion que pretende de la cassa jermada de Oarriaga de yusso, se la den en los términos desta villa cantidad de maderamen como a otros reedificantes se les ha dado y concedido … y conferido sobre ellos se acordó se den a la dicha doña Ana quarenta y ocho robles: los veinte y quatro gratis y los otros veinte y quatro pagando lo que se a hussado y acostunbrado”.

"LA CASSA JERMADA DE OARRIAGA DE YUSSO"


ITURRIA
  • Antzuolako Artxibo Historikoa: Akta eta akordioen bigarren liburua (1661-1674): 1669/12/20 (142v).

2019/01/06

GERRA GARAIKO ETA ONDORENGOAK (KARMELE SAN SEBASTIAN)


Karmelekin egindako elkarrizketan oinarritzen da azpian irakurriko duzuen testu hau. 1936ko abenduaren 9an, Lekeition, jaio zen Karmele. Beraz, gerra garaiko ume bat izendatu den "umetasuna" jasan behar izan zuen ume umetatik. Oroitzapen gardenak dauzka garai hartakoak, eta gurekin partekatu nahi izan ditu. Beraz, Irinmodo blogak eskerrak eman nahi dizkio bere (n) esperientziak beste batzuekin ere partekatu nahi izan dituelako.

 ABELINO ETA EULALIA, SENAR EMAZTEAK

“Gurasoek (Abelino San Sebastian eta Eulalia Lugarizaristik) herritik alde egin zuten, Antzuolan nazionalak sartu aurretik. Lehenengo Ondarrura joan ziren. Baina han jende asko eta batzuk Lekeitiora pasatu zituzten. Eta ni han jaio nintzen. Antzuolatik ere Kalebarrenen bizi ziren Lamarianotarrek ere (Donato zen herriko alkatea) alde egin zuten. Anaiak-eta gerran ibili ziren,  arrebak berriz Bizkaira joan ziren eta gero batzuk-edo Frantziara pasatu ziren.
EAJ donato lamariano bilaketarekin bat datozen irudiak Donato Lamariano, herriko alkatea

Gure aita (Abelino) gerran ibili zen eta egun batzuetan permisoak izaten zituzten, 2/3 egun, eta egoteko etxea Lekeition geneukan. Tio Migel, berriz, zaurituta egon zen, eta sendatu arte etxeetan egoten ziren, eta nire tio Gernikan egon zen. Nire aitak ze batailoitan parte-hartu zuen ez naiz akordatzen. Gu geu hemengo bilurrarekin alde egin genuen (Antzuolatik). Aita EAJ/PNVtik gertu zebilen eta horren beldurrez alde egin behar izan zuen. 

Ni neu jaio eta bost hilabete neuzkala etorri nintzen Antzuolara amarekin, eta une hartan egoera pil pilean zegoen, 1937a zen, eta berehala deitu zioten amari Bergarako komandatziara joateko. Eta norbaitek esan zion “joan zaitez umearekin”, eta hala joan zen, eta hartu zutenean komandantzian esan zioten amari: “si no fuera por esa criatura usted tendría que estar en la cárcel, pero para que vea que humanos somos le vamoa a tener retenida en casa para que le haga caso a la hija. Y no podrá salir de casa”. Orduan amak esan zion “¿tampoco a misa?”. Komendantziako buruak, berriz, noiz ziren mezak galdetu zion. Eta orduan goizeko 6:30etan zirenez mezak, bada ondoren ez deskuidatxeko inorekin egoteko, meza bukatu orduko etxera bueltatzeko, esan zioten.

Gerra Zibila Antzuolan bilaketarekin bat datozen irudiak
Antzuolako Emakume Abertzale Batza

Etxean irten ezinda zegoen bitartean, Maria Jesus Aseginolaza etortzen zen etxera; Dionisia Zabalo eta Pazientenekuan bizi zen beste familia bat, Canuton familia ere etxera etortzen ziren ama bisitatzera… eta beste batzuk ere bai, tia Bittorin ahizpa bat ere bai.

Halako batean, ni neu neskatilatxoa nintzela, sekulako iskanbila egon zen egun batean. Akordatzen naiz sekulako desfileak egoten zirela, batez ere frankistek-eta hiriren bat-edo hartzen zutenean, desfilean joaten zen Espainiako banderarekin herriko jendea, eta leihora irteten bazinen bada agurtu edo salutatu behar izaten zen bandera. Eta hala gure tia batek, leihoren bateko kortina mugitu eta bandera ikusi zuenean ez zuen salutatu, eta arduraduna etxera joan zitzaion … eta sekulako demanda egon zela akordatzen naiz. Eta agindua jaso genuen ordutik aurrera leihora behintzat inoiz ez agertzeko. Pasatu behar baziren desfilatzen pasatu zitezela. Dakit desfile handiak egiten zirela orduan.

Nire aitak oso salaketa grabea zeukan: heriotza zigorra. Hemen (Antzuolan) heriotzak egon ziren, Lizarralde anaiak, Araiztegi aita semeak, eta gero herriko sakristaua. Ez dakit dakizun, zergatik hil zuten. Nik tia Bittoriri-eta entzundakoak. Itxura denez Telleriakoek jakinean ze zetorren, armak gordetzen zebiltzan, eta ideia hobeagorik ez zuten izan sakristaua konprometitzea baino elizan armak-eta gordetzeko. Baina armak eraman behar ziren eta zeintzuk eta, bada euren inguruan lanean zabiltzatenak: Lizarralde anaiak tartean, ondoren atxilotu egingo zituztenak, eta kartzelan sartu. Sakristaua ere Bergarara eraman zuten eta ez juizio eta ezer gabe afusilatu egin zuten.

Gerra Zibila Antzuolan bilaketarekin bat datozen irudiakGero kartzeletan-eta asaltoak egiten ziren, eta bertan hil zituzten Lizarralde anaiak eta Araiztegi aita eta semea. Atxilotuta ere egon ziren Ankurkuko Patrizia, Telleriako Mertxe eta Blanka, baina gero askatu zituzten. Eta ondoren etorri zen mendekua.

Esaten dute Telleriakoek jakin izan zutenean ze zetorren, Jose edo Pepek alde egin zuela herritik, baina aipatutakoek (Lizarralde …) esan ziotela “eta gu orain zer?”, eta erantzuna izan zela: “Ez izan kuidadorik, zuek esan gure esanak bete dituzuela”. Hori komentatzen zuten. Badakizu antzinako kontuak dira eta…
“Luchó contra Dios y contra la Patria” zen gure aitak zeukan salaketa. Atxilotu eta Santanderrera eraman zituzten euskaldunak, Santoñara. Baina batzuk Bilbora eraman zituzten: lehenengo ikastetxe batera eta gero Larrinagako kartzelara. Eta nik ez dakit zenbat denbora izango nuen, baina akordatzen naiz nola amak besoetan eraman ninduela kartzelara, eta ni ondoren akordatzen nintzen zelako kartzela zen, eta amak ez zuen sinesten. Esate baterako, nola kanpoko jende asko zebilen kartzelan, eta ni negar batean, eta gizakume batek nola hartu ninduen ama libre lagatzearren. Beldurtu nintzen eta gero ez nintzen gehiago amagandik banatu.

Handik Ondarretara pasatu zuten aita, eta han bada zazpi bat urte pasatu arte-edo, egon zen, izan ere lehen jaunartzea 6 urterekin egiten zen, eta gure jaunartzea izaten zen buruz otoitza denak gazteleraz ikastea. Eta horren kontura behin ama joan zen orduan herriko parrokoa zen Don Luisengana galdetzera ea posible zen urtebete atzeratzea jaunartzea, posible zelako aita etxea bueltatzea, baina erantzuna ez zen ona izan (“ze pentsatzen duzu bada, zure gizona etorriko dalakoan ala? Haren begira ezin naiz egon!”).

 Kontxita (ezk.) eta Karmele (esk.) ahizpak

Baina ez dakit nola lortu zuen amak ahizpa eta hirurok aita zegoen kartzelara bisitan joatea. Guk bagenekien aita bat zegoela kartzelan; gu asko maite gintuela, baina niretzat “padre desconocido” zen ia. Esaten zizkidaten amak gauza asko baina … guk ez genuen ikusten. Hala, Ondarretara, kartzelara joan ginen eta gu geunden sarrerara monja bat etorri zen, lehengo monjak, sekulako tokarekin-eta. Galdetu zigun: “¿Sabeís cerrar?”. Gure erantzuna izan zen baietz. Orduan berak ea zer genekien galdetu zigun berriro, eta gure erantzuna: “las oraciones de la doctrina”. Berriro galdetu zigun: “¿Y qué sabeis rezar”? Gu orduan hasi ginen errezatzen denak “a carretilla”. Berriro galdetu zigun: “¿Quién os ha enseñado a rezar”? Guk erantzun genion doktrinan eta amak etxean ikasi genuela doktrina. Bera harritu zen. Eta orduan nik neuk esan nion: “además yo sé rezar el Rosario, el Padre Nuestro y diez Ave Marías, todas las noches y todos los días”. Bera harrituta geratu zen. Eta ez dakit hau izan zen arrazoia baina gure aita presondegiko kaperako sakristau izendatu zuten, eta urte horretan etorri zen Santa Lutzia egunean “con permiso de 48 horas por buen comportamiento”. Gure aita oso erlijiosoa zen. Gero etorri zen lege bat “para la redención de pena”, eta, hori aprobetxatuz, lana eginez joaten zen egunak kentzen, eta ez dakit baina Irunen edo ibili zen kanal bat-edo egiten, halako zerbait, eta han egoten ziren, eta gu ere hara joaten ginen, Irunera. 
Aitak esaten zuen langile asko gaixotuta ere egoten zela. Eta bazegoen berarekin batera gizon bat ezer ez zeukana, eta aitak esanda guk eramaten genuena (asko ez) berari ere ematen genion. Horrek gogoan dauzkat.

Aita libratu zutenean nik ia zazpi urte neuzkan. Kontxita ahizpak ere jaunartzea eginda zeukan. Eta Kontxita ahizpa aipatzen garen honetan, bera jaio zenean ere akordatzen naiz nola Ondarreko tabernakoa zen Guadalupek bidali zizkion amari opari bezala ardo goxoa eta pastak. Gure etxean orduan ez zen gauza handirik egongo, eta pastak behintzat ondo etorriko ziren.

Karmele (ezk.), Eulalia (ama) eta Kontxita (esk.) ahizpa.

Ni neu txikia izanda ere, banekien aitak “condena de muerte” zeukala, eta zerbait txarra zela ere bai, izan ere gure amak negar egiten zuen, eta horren aurrean nik izaten nuen beldurra, ze pasatuko ote zen… Libratu eta gero Plazentzian hasi zen lanean, eta han zebilela gizon bat hurbildu zitzaion esanez berarekin hitz egin nahi zuela. Orduan esan zion berak salatu zuela, berak sinatu zuela salaketa. “Banekixen gizurra zala, baina beldurra neukan; halako presiñua izan neban, eta halako beldurrarekin...”. Orduan aitak esan zion bazekiela. Orduan salatu zuenak harrituta galdetu zion ea nola enteratu zen. Aitak orduan esan zion bere anaiak (Migel) esan ziola. Orduan aitortu zion salatzaileak oso gaizki pasatu zuela salaketa ondoren, eta jakinean “condena de muerte” zeukala, eta bere erruz hilko zutela, berak sinatutako testigantzagatik, ba gauez esnatzen zela. Aitak orduan esan zion gerra kontuak zirela, sinesten zuela beldurrez jota egongo zela, eta trankil egoteko esan zion. Izan ere, une hartan lanean zebilela, familian, eta handik aurrera ondo bizitzeko. Ordena eman zuen aitak salatu zuenaren izena isilik mantentzeko.

Esan oso gaizki ibili zirela han eta hemen egindako lanen garaian, Katalunian ere ibili zelako, Ter inguruan. Eta han ere gogorrak pasatu eta ikusi zituen aitak.
julian zubillaga, irinmodo bilaketarekin bat datozen irudiak Julian Zubillaga

Julian Zubillaga ere “pena de muerte”rekin egon zen, eta Ibarreko Meltxor Gabilondo ere duda daukat, baina kontakizun bitxia ere badago. Izan ere, nonbait, norbaiti zigarroa eskatu, eta sua ematerako orduan bada ikara batean jarri zen sua ematen ari zena, eta orduan esan ziola Meltxorrek bera zela hil behar zutena, eta ez bera”. 

Iturria:
  • Karmele San Sebastian. 

Eskerrik asko !!!!

2018/12/29

DANTZAK ETA BESTE ARAU GOTZAITEGITIK (1623)


antzuolako parrokia bilaketarekin bat datozen irudiakBerri bitxia dakargu gaur, Bergarako artxibo historikoan gordeta dagoen dokumentu batean oinarrituta. Antzinakoa, 1619ko ekainekoa. Bergarako udal batzarrean egindako bilera bat, bergararrak eta inguruko herritarrak (Oxirondo eta Uzarragakoak ere) elkartu zirenekoa. Antzuolatik Joan de Madariaga Irala e Joan de Gavilondo joan ziren bilera hartara. Aintzat hartu behar da Antzuola ez zela orduan oraindik herri independentea, 1629an lortu zuelako. 

Bertan Calahorrako gotzaiak hartutako bi erabaki eztabaidatu ziren:

  • 1.    Elizak eta ermitak zeuden inguruan dantzarik ez egiterena (“çinquenta pasos al arredenda”) . Helburua ez zen horiek debekatzea, baizik eta dantzen ondoren sor zitezkeen ohiturak zuzentzea, batez ere eliza eta ermita inguruko ezkutalekuak-eta saihestea: “en que los dichos vayles y danças se den, y en lugar dellas la gente moça se de a juegos y a dichos biçios en partes secretas y ocultas  a que no se podria dar remedio”.
  • 2.    Bigarren erabakiari buruz, ez dago argi ze arautu nahi zen. Badirudi aurretik zetorren gai bat zela “atabaques” delakoarena. Dakiguna da euskaraz soilik dagoen hitza dela, gazteleraz ez baitago “atabaque” hitzik.  Atabaka eliztarrak dirua botatzeko erabiltzen zuten/duten kutxa da. Beraz, badirudi horren inguruan arautu nahi izan zuela Calahorrako gotzaiak, baina ez dakigu besterik.

Hauxe  aipatzen diosku dokumentuak:

“Ajuntamiento. En la sala de las casas del concexo de la villa de Vergara a veynte y tres dias del mes de junio de 1619 años, estando juntos e congregados los señores alcalde y regimiento de la dicha villa y su juridicion para tratar y conferir lo que mas conbenga a la rrepublica segun que lo an de uso y costunbre especial e nobradamente, el dicho Domingo de Gurpide, alcalde hordinario de la dicha villa y su jurisdicion … Thomas de Jauregui, procurador sindico del dicho concexo, Miguel de Çulicueta rregidor della, Sevastian Serrano, diputado de la villa, Juan Martinez de Cupide e Joan de Gallaiztegui, regidor de Oxirondo de aqui, e Pero de Insausti, diputados della, e Joan de Madariaga Irala e Joan de Gavilondo, diptados de la universidad de Ancuola, que son la mayor e mas sana e de os oficiales del dicho concejo.

Y asi estando juntos por presencia de mi Joan Perez de Vereceibar, secretario … de la dicha villa y del dicho concexo, hordenaron y mandaron los sigueinte:

antzuolako ermitak bilaketarekin bat datozen irudiak
Este dia propuso e dixo el dicho señor alcalde de como … obispo deste obispado de Calaorra y la Calcada a mandado ultimamente no se vaylle ni se dançe çinquenta pasos al arredenda de la yglesia y hermitas desta dicha villa y su jurisdicion, de que por parte della estrapelado dando razones; por ende es mayor de servicio de nuestro señor en que los dichos vayles y danças se den, y en lugar dellas la gente moça se de a juegos y a dichos biçios en partes secretas y ocultas  a que no se podria dar remedio;  
y asi bien estaba apelado de parte desta dicha villa de otros mandamientos de su señoria al dicho publican en razon de los atabaques en cuia razon esta pendiente el pleyto, y pedio al dicho ayuntamiento den horden lo que mas conbenga a la republica de esta dicha villa y su jurisdicion;

y no dar lugar a tener  juridicion en parte que no lo de ni para lo qual aviendo e tratado y conferido largamente, se hordeno e mando y perjurando de una confirmado que todos los dichos pleitos se rigen en la persona .. segun los dichos pleytos, otorgan poder para que le agan las diligencias para ello … en el dicho alcalde obligando los bienes del dicho concexo para la paga de las dichas costas qeu ze hizieren con poder sustituir a los procuradores, alcalde, asi en los procuradores de la Real Chancilleria de Valladolid y en  … de Burgos … y deste obispado, y para ello otorgamiento poder de … como parezera ante … fe escrivano. 

Y con esta se acavo el dicho ayuntamiento e los firmaron de sus nonbre e los que ssavian. (…)

Don Diego de Gurpide; Thomas de Jauregui ; Joan Martines de Cupide; Martin Perez de Aguirre; Joan de Madariaga; Ante mi Joan Perez de Vereceibar".

Iturriak:
  • Bergarako Artxibo Historikoa. Título: Ayuntamiento de 23 de junio de 1619: Sobre la apelación al mandamiento del Obispo de la Calzada prohibiendo los bailes y danzas a cierta distancia de las Iglesias y ermitas y a otros mandamentos en razón de los atabaques. Alcaldía: Gurpide, Diego de . Nivel: Unidad documental. Fondo: Fondo municipal »  Subfondo: Subfondo histórico (hasta 1924) »  Sección: Administración municipal »  Subsección: Libros de Actas del Ayuntamiento » . Signatura: 01-L/201.Página:Página nº 261. Clasificación: 01.01 - A-01.
  • http://www.bizkaia.eus/fitxategiak/04/ondarea/Kobie/PDF/5/Kobie_3_Antropologia_cultural_LA%20_ATABAKA_%20por%20Antxon%20Aguirre%20Sorondo.pdf?hash=4d97b77c5a94508792b4f61ec3b5f368