2014/01/12

ARRIAGADORREA




ARRIAGADORRE EDO ARRIAGA ETXEA

Kalebarrenen (garai batean Barrenkalen), badago etxe eta zubi bat izen bera daukatenak: Arriagadorre etxea eta Arriagako zubia (nahiz eta orain Kalebarrengoa bezala ezagutu). 

1950-60.hamarkadan egindako argazki honetan ARRIAGA dorrea beste etxe eta lantokiez inguraturik ikusten da Kalebarrenen

Hala ere, lehendabiziko historia agirien aipamenei erreparatuz gero, `Arriaga´ zubia da 1588an dokumentuetan azaltzen den lehendabizikoa; Arriaga dorrea edo etxea, berriz, beranduagoa da, 1608koa.
 
Jakin nahi izan dugu etxe honen nondik norakoa, eta askotan egin dugun bezala, Oñatiko artxibora jo eta zorte ona izan dugu, izan ere hainbat dokumenturekin topo egin dugu, batez ere bere eraikuntzarekin lotutakoak. Hona hemen lehena:



Escritura de obra de la Casa de Arriaga
(31/01/1608). 
Oñatiko Artxiboa (GPAH1-0764, fol. 322v-327r.)

Bere eraikuntzarekin lotutakoak dira dokumentua denak. Hala, esan genezake, XVII. mendearen hasieran eraikitakoa dela Arriagadorrea edo Arriaga etxea. Non eta, dagoeneko eraikita zegoen Arriaga zubiaren aurrean. Erreka bazterrean eraikita egoteak, gainera, buruhauste bat baino gehiago ekarriko ziona uholde garaietan.

Lau dira dokumentuak etxea nola eraiki zen adierazten digutenak: 1608ko urtarrilean lehendabiziko biak, bigarrena 1609koa, eta bertan, era oso xumean baina, etxearen oinplanoa adierazten duena, eta hirugarrena, beranduagokoa, 1614koa.




 "Escritura de la obra de la casa de Arriaga entre Juan Perez de Arriaga y Francisco Perez de Aroztegi ... (5/07/1609)".
(Oñatiko Artxiboa: GPAH 1-0746, fol. 069r-070v.)


1608ko urtarrilean, Juan Perez de Arriagak, alde batetik, eta Larrusorokoa (Iparraldea) zen Joanes de Gara zenak, bestetik, 1100 kare fanega  Arriaga etxerako egiteko hitzartu zuten.

Azpimarratu baina, ondorengo dokumentuetan Juan Perez Arriagak eman ziola baimena dokumentuak eta sinatzeko aitaginarrebari, hau da, bere emaztea zen Maria de Elusaren aitari, Domingo de Elusari.Izan ere, Juan Perez de Arriagak ez zuen bere lana bukatuta ikusteko aukerarik izango, 1611ko ekainaren lauan hil zelako. Hortik etor daiteke bere aitaginarrebak (Domingo de Elusak) obraren ardura hartzea. Bere emaztea zen Maria de Elusa, berriz, 1648ko apirilaren lauan hil zen. 

Antzuolan egin zen lehendabiziko erroldan, 1630koan, Arriaga etxean "Doña Maria de Elusa, viuda, y una sobrina donzella menor" bizi ziren.

1608koa da, beraz, Arriaga etxea egiteko hitzarmena, bertan markinarra-edo ei zen Francisco Perez de Arozteguik bere hitza eman zuen "de abrir çimientos de la casa y solar de Arriaga ... que se a de edificar en la parte que esta traçada a quatro pies e medio de ancho.".

Iruditzen zaigu interesgarriak ere izan daitezkeela obraren eraiketarako hitzarmen honek adierazten dizkiguten datuak aipatzea, gutxienez jakin ahal izateko horrelako etxe bat eraikitzeko orduan ere hartutako erabakiak argiak eta sendoak izaten zirela. Era honetakoak:

  • " Yten, que abiertos... los dichos çimientos ... de largos y duras piedras ... bien forradas de cal".(Oso garrantzitsua zen zimenduak ondo egitea).

  • "Que las esquinas de la casa han de ser con sillares de la piedra blanca de Elcoro o del castañal de Arriateta... es condicion que todas las puertas e bentanas del edificio de la dicha cassa ... han de ser sillares de la dicha piedra blanca de la cantería de Elcoro o del castañal". (Harlandua ere ona izan behar zen).

  • "Yten, que la mezcla de la cal y arena ... aya de hazer por mitad ... y la arena a de ser mas aspera que se pudiere hallar". (Morteroa egiteko karea eta area ondo orekatuta).
  • Yten, es condiçion de tener entre los demas ofiçiales a Martin de Çincuengui". (Konfiantzazko ofizialak ere).
  • Yten, traer o no o mas personas que sepan del arte para que lo bean ... si el dicho edifiçio y obra se haze conforma a la traça". (Baita bere lana egiten onak zirenak ere).
  • "Yten, que las paredes viejas que tiene la dicha cassa de Arriaga ... aya de derribar ... y el despojo de la piedra y arena se aya de consumir y gastar". (Badirudi etxe berria hasi aurretik, beste etxe zahar bat ere bazegoela).
  • "Yten, el maestre sea obligado a començar y asentar en la dicha obra el primero del mes de mayo de este año". (Beraz, harginen obra hasiera 1608ko maiatzean jarri zen).
  • "Yten, cal de piedra caliça que se saca en Gaviria".(karea ere onena izan behar zen).

  • "Yten, tiene comprados Joanes de Garra, maestro de hazer cal, 1100 fanegas en la calera de Euburrutia".
  • "Yten, obra acabada para el dia de San Juan de junio de 1609". 
(Harginen obra bukaera, beraz, 1609ko ekaina. Guztira obra, 13 hilabete).
Hitzarmen baldintzetan, beraz, datu ugari eta interesgarriak hautematen dira Arriaga etxe berri honen eraiketan

1610ko azpiko dokumentuan ere obrak izan beharreko baldintzak azpimarratzen ziren, eta horren lekuko hemen ikusten den planoa eta hartutako erabakia:
 

 ARRIAGA ETXEKO PLANOA (1610) 

"Esta traza entre Domingo de Elusa e Francisco Perez de Aroztegui, maestro cantero, se goardase lo que se a de edificar en la casa de Arriaga sobre el edificio que esta fecho antes e asta el tejado. E firmaron los en Anzuola a 30 de junio de 1610 dias" dio Oñatiko Artxibo Historikoan dagoen Arriagako dokumentuak (GPHA 1-0747, Fol. 203r-205r). 

Baina obra honek bazeukan bereizgarri bat, izan ere etxeak galeria edo korredorea izan behar zuen. Azpian dugun dokumentuak behintzat hori diosku.


"Escritura entre Domingo de Elusa e Domingo de Echabe sobre el hazer el corredor de la Casa Arriaga" (14/12/1614).
 (Oñatiko Artxiboa: GPAH 1-0749, fol. 255r-257r.)

Hala ere, ez dugu uste eraiki zenik galeria hau, gaurko etxeak behintzat ez du hori eraiki zenik adierazten. Asmoak oso ausartak izan ziren azpian ikus daiteken marrazkiaren arabera. Hemen ere obra baldintza batzuk ere idatzi edo hitzartu ziren:

  • "Los dichos Domingo de Echabe y Martin Perez de Aguirre se obligasen de mancomun de hazer y edificar el corredor de la casa de Arriaga ... que es del dicho Domingo ... conforme a la traça que me entregaron firmado entre los dichos Domingo de Elusa y Martin Perez de Aguirre".
  • "El qual dicho corredor lo ayan de hazer e edificar con piedra de silleria sacados de la cantera de Elcoro de la juridiçion de esta villa, que sean bien labrados a picon y escoda y con buena cal y arena, haizendo buen mortero alçando a los dos lados de la silleria ... sacando una bentana hazia la calle ... y otra mas pequeña hacia el mançanal".
  • "Y los arcos que ha de tener el dicho corredor  ayan de hazer e acabar ... los dichos corredores con pillares a bolo ... poniendo ... Martin Perez toda la piedra labrada .. eçeto el dicho Domingo de Elusa ... haya de dar la cal neçesaria ... e acabarian para el dia primero de agosto benidero de mill e seysçientos e quinze años por dozientos e e diez ducados". 
Ondoren datoz ordainketarako egingo diren epe desberdinen zehaztapenak, baita norbaitek berea beteko ez balu penalizazioak ere. 

Bukatzeko, obra ondo egin den ala ez ziurtatzeko, bakoitzak bere gain hartu behar zuen gaizki egindakoa: "esaminando la dicha obra por ofiçiales puestos por anbas partes si hallaren algun defeto lo tornaran a hazer y edificar lo que declarasen los dichos ofiçiales".


Argazki honetan ikus daiteke nola marraztuta dagoen proiektua hitzarmen dokumentuan. Azpian
galeriaren kopia (14/12/1614).



 "Corredor de la casa de Arriaga"
(Iturria, Oñatiko Artxiboa: GPAH 1-0749, fol. 255r-257r.)

Gaur, etxea, eraldatuta badago ere, kanpotik garai bateko harlanduz egindako ate, ertz eta leihoak ikus daitezke. Eraldatuta, izan ere, herriko historian dokumentatuta dugun uholde handienean, 1834ko ekainaren 30koan, "a la torre de Arriaga, propia de don Manuel de Berroeta, la llevó como una tercera parte".

Azpiko dokumentuan, berriz, etxeak lau etxebizitza zeuzkan, gaur bezala:
 
1909ko oinplanoa. Orduan (gaur bezala) hiru etxebizitza zeuzkan: Jose Oruesagasti, Bautista Txintxurreta eta Eusebio Madariaga eta Pedro Jose Lete.




Etxeko teilatuaren itxitura sistema eta atondoa, non etxeko garai bateko ate zaharrak ikus daitezke bertan






Eskerrak
Eskerrak eman nahi dizkiet Migel Mari Lete eta Maria Luisa Jauregiri argazkiak ateratzeko emandako erraztasunengatik. Eta Migel Mariri baita eskainitako dokumentu eta argazkiengatik

No hay comentarios:

Publicar un comentario en la entrada