2014/06/29

SANTAKUTZ (SANTA CRUZ) ERMITA

Manuel Lekuona ospetsuak bazeukan herri jakintza bat jasota esaten zuena kanpotik ekarritako zerraldoak Santakutzen lurperatzen zirela, batzuetan baita Leintz Gatzagatik eta Maulandatik ekarritakoak ere. 
 
Uzarraga eta goian Santakutz (pinadia).

Ohitura honen jatorria ere egon liteke lotuta beste herri jakintza batek dioskuna Uzarragan abade borrokalariak edo zaldunak ("de la Temple") egon omen zeudenarekin. Beraz, ukatzerik ez dago inguru hau ezaguna zela.

Baina non dago Santakutz inguru hori? Horretarako Uzarragatik Galartza auzora (edo Txangalara) doan bidea hartu eta lepo batera iritsiko gara:

HAUXE DA SANTAKUTZ GAINEKO LEPOA. ESKUMATIK HASTEN DEN PISTATIK GORA HARTU ETA ERMITAREN HORMEKIN BAT EGINGO DUZUE.

Are gehiago, Uzarragako parrokoa izan zen Isidro Legorburuk ere aipatu zigun, Uzarragako kanposantua Santakutz ermita egon zen inguruko lurrekin estali zutela, eta orduan giza hezur ugari azaldu zirela bertan, eta Uzarragako kanposantuan bertan lurperatu zituztela.

 GAURKO SANTAKUTZ ERMITAREN HORMAK ETA BARRUKO AZALERA

Kontuak kontu, dakiguna da eliz liburuak adierazten diguna; alegia, bertan ermita bat, eta inguruan kanposantu bat zegoela 1537rako.

Hala ere, Oñatiko Artxiboan, 1588ko urriaren 23ko aipamena aurkitu dugu, batez ere ermitaren mantenurako oso garrantzitsuak ziren diru batzuk lortu zituelako:


"Ochoa de Mendizabal Garicaza, vecino de la Universidad de Anzuola, otorgo… por esta presente carta que doy e otorgo carta de pago e finiquito a la iglesia parroquial de San Juan de Uzarraga… de 8 ducados que le debía a la ermita de Santa Cruz … que fui mayordomo de la dicha ermita… los mayordomos de ella me cedieron en doña el dicho año Madalena de Achotegui, viuda mujer de Miguel Martinez de Galarça, defunto, que se los debía a la dicha iglesia y ahora es recibido y cobrado de la dicha doña Madalena… para la dicha ermita del Señor Santa Cruz… Y como mayordomo que a la sazón eran Joan Saez de Bidaurre e Juan de Elussa… como tal fui mayordomo de la ermita los recibí".


Ondoren ez dugu aipamenik  XVIII. mendera arte. Orduan, eliz liburuetan aipatzen da "no tiene otros bienes sino ciento trece robles en jurisdicción de esta villa". Beraz horretan zetzan bere ondasuna.

Une honetan pinoak dira nagusi bertan

 



Ermitaren erdian, antzina batean gurutzeren bat-edo eusteko, harlanduzko harri hau ere ikus daiteke.

XVIII. mendearen hasieran Francisco Antonio de Laskuraini egokitu zitzaion ermitaren maiordomoa izatea, eta bederatzi urtetik bederatzi urtera jasotzen zuela "80 reales de vellón por el corte de dichos árboles para leña, así como dos reales de limosna que recoge los días de Santa Cruz (maiatzak 3 eta irailak 14), Santa Lucía (abenduak 13) y Santa Polonia (otsailak 9), que los emplea en reparos de la ermita".

Panorama hau aldatu egin zen XVIII. mendearen erdi alderako, udal agiriek dioskute ermita honen egoera ez zela batere ona 1758an: "se halla al caer por las continuas goteras ... Juan Bautista de Goitia y Joseph Ignacio de Azkarate se informen con el maiordomo de la ermita".


Ermitaren erdian harlanduzko harria

Kontua da konponbideren bat ez zitzaiola eman, eta Kalahorrako Gotzaindegiak ixtea erabaki zuela (herriko San Bartolome ermitari gertatu zitzaion bezala).

1770an, beste udal agiri batek diosku Kalahorrako Gotzaindegiak ez zuela baimenik eman zabaltzeko, eta lau urte beranduago, 1774ean, zera agindu zuen, berriz: "cerrar y mandar demoler aquellas iglesias que por algunas razones puedan ser perjudiciales o poco útiles al público ... como son San Bartolomé y Santa Cruz".

Beraz, hauteman zitekeen elizkizunetarako ez zeudela batere egokiak aipatutako herriko ermitak. Hain gaizki egon behar ziren, 1777an, Vicente de Ibarra-k, "Procurador del Tribunal del Obispado de Calahorra", San Bartolome eta Santakutz ermitak profanatzeko baimena eman zuela.

Ermitaren horma zaharra

Erabaki hauek ze pentsatua eman zuen herrian, eta ze komeni zen egitea erabakitzeko orduan, erabaki estrategikoa hartu zuen Udalak: 

"... echando en tierra la ermita de Santa Cruz ... que también se hallaba cerrada, sin que en ella se celebrasen misa en los días acostumbrados, con su maderamense podría reponer la ermita de San Bartolomé, que es un paraje más próximo y cómodo, como también la ermita de San Lorenzo (oraingo Santa Ageda), que también se hallaba algo desbaratada... Así se dió permiso a Pedro Juan de Iraeta para que proveiese ante el Obispo de Calahorra".

Erabakia urtebete beranduago hartu zen: "... demolición de la ermita de Santa Cruz y obras en San Lorenzo, y apertura de San Bartolomé".

Kontuak kontu, badakigu 1803rako botata dagoela, eta ondasunak banatuta:

"Apareció presente Manuel de Azcarate… mayordomo secular de la fábrica de San Juan Bautista de Uzarraga… y dijo que la ermita demolida de Santa Cruz tiene contra la real hacienda una escritura de censo de 914 reales de vellón con el de 27 reales y catorce maravedís de igual moneda otorgada el 27 de abril del año pasado ante Juan Lopez,escribano de la Comisión y descuentos y vales reales… Y como tal mayordomo a que se hallan agregados los bienes de la citada ermita demolida… otorga que en nombre de la dicha fábrica… reciba y cobre".
(Oñatiko Artxibo Historikoa, 1803/03/20)

Horrela desagertu zen ba Santakutz ermita.


Ermitaren horma zaharra

Hauteman daiteken bezala Antzuolako ermiten egoera ez zen oparoena izan XVIII. mendea, gehienak, denak ez esatearren, oso egoera fisiko kaxkarrean zeudelako. Beraz, debozioa ulertzeko era berezi bat, izan ere ia-ia 50 bat urteko agonia pasatu behar izan zuen Santakutzeko ermitak hilzorian jarri eta lurra jo arte.

Gaur, berriz, horma zahar batzuk besterik ez dira hautematen.





Iturria nagusia: 
Antzuolako Artxibo Historikoa (Udal aktak eta akordioak).





No hay comentarios:

Publicar un comentario en la entrada