2016/02/06

ANTZUOLAKO TRENBIDEA ETA LANGILEAK 1888. URTEAN

1889an inauguratu bazen ere, Zumarragan, 1971eko otsailaren 28an, eguerdiko 11:37etan, azken bidaiari ekin zion "Vascongados" trenak. Antzuolako trenbidea gaur ere ospetsu bihurtu zaigu, izan ere, bera egokituta, aisialdirako jende askoren bidea bilakatu delako

Trenbide honek, bide batez,  badauka bere historia humanoa, guk geuk honetan bertan lan egindako langileen jatorria zein den jakinda agerian jarriko duguna.

Galdera bati erantzunez ekingo diogu bideari; hau da, zeintzuk izan ziren Antzuolako “Los Vascongados” trenbidearen zatian ibili ziren langileak? Horri erantzuteko, ezinbestean, garai hartan (1888an) egindako herriko erroldara jo beharra daukagu, bertan, “observaciones” atalean, idazkariak “trabajan en las obras del ferrocarril” bezala identifikatu zituelako horretan ari zirenak.

Bitxiena da, eta ez dakigu zergatik, baina aipamen hori kanpotik etorritakoekin lotzen da soilik, ez Antzuolako herritarrekin. Beraz, ez dakiguna da une hartan zenbat herritar zebilen trenbidean, lanean.

  1893an Iturriotzen izandako istripua

Dakiguna da, une hartan (1888ko apirilean) egindako errolda batean hau hautematen zela (udalbatzetako liburutik aterata dago): 

“Que si bien resulta que en el último censo o empadronamiento hay 1832 habitantes, debido a los traseúntes que se ocupaban de las obras del ferrocarril, y cuya residencia no se puede considerarse contínua, el año pasado, según la rectificación de diciembre, era (la población de Anzuola) de 1482 habitantes”. 

Beraz, 350 pertsona ziren Antzuolakoak ez izanda, une hartan herrian zeudenak. Euretatik argi dago batzuk ez zirela trenbidean lanean ibiliko, baina gehiengoa bai.

Aldi berean, badaukagu beste gai bat argitu beharra. Hau da, badago trenbidean, Lizarraga auzoan, “Los Gallegos” (edo Arritegi) izeneko tunela, eta gure ustetan bertan herrialde honetako herritarrak-edo lanean ibili zirelako jasotako toponimoa izan zitekeelakoan gaude. Hipotesi hau ere konfirmatu nahi genuen errolda azterketa honekin, ea benetan gailegoak ibili ote ziren trenbide hau ere egiten.

Jarraitu dugun metodologia sinplea izan da. 1888ko errolda agiria hartu eta bertan “trabajan en las obras del ferrocarril” esaldiarekin loturikoak zenbatu eta azpian ikusi den taulan jarri ditugu.

Dakigu herriko 49 etxebizitza desberdinetan banatu zirela langileak; batzuk familia osoarekin etorri zirela ere bai; beste batzuk bakarrik...


Herriko (Uzarragako) geltokia 

Norbaitek pentsa lezake kanpotik zetozen asko horrelako lanetan ibilitako langileak izango zirela, baina hori ezinda esan hala zenik, kanpotik zetozenen gehiengoa “jornaleros agrícolas” omen zirelako. 

Hemen, zehatz-mehatz erroldatik ateratako datuak:


 “LOS VASCONGADOS” TRENBIDEAREN ERAIKUNTZAN ANTZUOLAN IBILITAKO LANGILEAK 
1888. URTEA
ETXE
IZEN-ABIZENAK
BESTE SENIDE ANTZUOLAN
BIZILEKUA
LANBIDEA
TRENBIDEA
1
Julián Zugarabaso
Emaztea eta hiru seme-alaba
Iurreta (Vizcaya)
Hargina (ofiziala)
2
Juan Ostolaza
Emaztea eta seme bat
Zestoa (Guipúzcoa)
Hargina (ofiziala)
3
Miguel Ojedo
Emaztea
La Coba (Oviedo)
Langilea
4
José Pérez
Manuel Álvarez
José Queipo
Miguel Calvo
-
-
-
-
Ferrera (Oviedo)
Carvañal (Oviedo)
Talladas (Oviedo)
Granja (León)
Langileak

5
José Merayo
Emaztea eta bi alaba
Toral de Merayo (León)
Langilea
6
Manuel Arnedo
Domingo Méndez
Antonio Méndez
Francisco Fondez
Ramón Fernández
Francisco Clemente
Juan Repolles
-
-
-
-
-
-
-
Puente Calderas (Pontevedra)
Torón (Pontevedra)
Castro (Pontevedra)
Ponferrada (León)
Otero (León)
Ponferrada (León)
Harginak (ofiziala)
7
Manuel Aramburu
Aniceto Aramburu
-
-
Azpeitia (Gipuzkoa)
Ezkioga (Gipuzkoa)
Langileak
8
Francisco Urteaga
Emaztea eta seme bat
Zaldua (Bizkaia)
Hargina
9
Gregorio Sánchez
Emaztea
Nogarejas (León)
Langilea
10
Manuel Inchauspe
Emaztea eta bi seme
Renteria, baina Posadan (Asturias) bizi
Langilea
11
José Rial
Francisco Barquero
Francisco Otegui
-
-
-
Torón (Pontevedra)
Marcón (Pontevedra)
Urnieta (Gipuzkoa)
Harginak eta langilea
12
Gerónimo Hernández
Emaztea eta seme bat
Ponferrada (León)
Langilea
13
Rafael Isasti
Emaztea eta lau seme-alaba
Getaria, baina Posada (Asturias) bizi
Langilea
14
Juan José Inchauspe
José Inchauspe
Juan Manteconi
-
-
-
Renteria (Gipuzkoa)
Langileak
15
Manuel Zabarte
-
Durango (Bizkaia)
Langilea
16
Manuel Gallego
Antero Romero
José Antonio Martínez
-
-
-
Villalpando (Zamora)
Jantes (Lugo)
Vale (Oviedo)
Langileak
17
José Izaguirre
Emaztea eta lau seme-alaba
Gabiria, baina Rodiezmon (León) bizi.
langileak
18
Rufino Martinez
Santiago Nogales
Isidro González
Santiago Rodriguez
Francisco Losada
Antonio Sis
Manuel Rodriguez
José Garbayo
-
-
-
-
-
-
-
-
Noceda (León)
Nalvares (León)
Vilar (lugo)
Villarin (Lugo)
Langileak
19
Bernardo García
Celedonio Castro
José Rodríguez
Gerardo Rodríguez
Bernardo García
Liborio Bastairu
-
-
-
-
-
-
S. Cristóbal de Cea (Orense)
S. Cristóbal de Cea (Orense)
S. Cristóbal de Cea (Orense)
S. Cristóbal de Cea (Orense)
Chao Souto (Orense)
Chao Souto (Orense)
Langileak
20
Antonio López
Emaztea eta alaba
Espinosa (León)
Langilea
21
Manuel Álvarez
Celedonio Alonso
José Salguero
José Martínez
Máximo Lombo
Francisco González
Juan Álvarez
Juan García
-
-
-
-
-
-
-
-
Espinosa (León)
Espinosa (León)
Espinosa (León)
Espinosa (León)
Espinosa (León)
Espinosa (León)
Espinosa (León)
Espinosa (León)
Langileak
22
Fermín García
Emaztea eta hiru seme-alaba
Beberino (León)
Langilea
23
Rufino Izaguirre
Emaztea hiru seme-alaba, koinata eta apopiloa
Santiurde (Santander)

Obretako kontratista eta hargina
24
Juan Bta. Astigarraga
Emaztea eta semea
Éibar (Guipúzcoa)
Hargina (Ofiziala)
25
Julián Fernández
Emaztea eta bi seme-alaba
Toro (Zamora)
Obretako begiratzaile
26
Lucas Tellería
Juan Cruz Gorosabel
-
-
Alsasua (Navarra)
Zaldúa (Vizcaya)
Langileak
27
Juan José Marquiegui
Emaztea eta alaba
Bérriz (Vizcaya)
-
28
Sabino Sesucagay??
José Aizpurúa
José Agustín Garrastazu
-
-
-
Aya (Guipúzcoa)
Zarautz (Guipúzcoa)
Zarautz (Guipúzcoa)
Hargina eta langileak
29
Eusebio Gurruchaga
Juan Burdiñas

-
-

Itxaso (Guipúzcoa)
Elorrio (Vizcaya)

Langileak
30
Aniceto Lasa
Simón Odriozola
-
-
Ordizia(Guipúzcoa)
Gaviria (Guipúzcoa)
Langileak
31
Juan Odriozola
Victoriano Latorre
-
-
Begoña (Bizkaia)
Bilbao (Bizkaia)
Langileak
32
Cipriano Arandia
José Arandia (semea)
-
-
San Sebastián (Guipúzcoa)
San Sebastián (Guipúzcoa)
Langileak
33
Juan Bravo
-
Mallabia (Vizcaya)
Langilea
34
José Mª Gainza
Eustaquio Sagastizabal
Juan Echevarría
Pascasio Yagüena
Ramón Guridi
Ignacio Izaguirre
José S. Román
José Aguirrezabal
Eugenio Aguirrezabal
Francisco Galarraga
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
Cestona (Guipúzcoa)
Legazpia (Guipúzcoa)
Alsasua (Navarra)
Zarauz (Guipúzcoa)
Oñate (Guipúzcoa)
Zarauz (Guipúzcoa)
Alsasua (Navarra)
Lizarza (Guipúzcoa)
Zarauz (Guipúzcoa)
Zumaya (Guipúzcoa)
Tuneletan
Tunela
Tunela
Tunela
Tunela
Tunela
Tunela
Harginak
Harginak
Harginak
35
Vicente Uranga
Antonio Uranga (semea)
Emaztea eta bi seme
Zarauz (Guipúzcoa)
Harginak (ofiziala)
36
Ignacio Vidaurre
Vicente Arana
José Ignacio Aguirrezabal
Francisco Aguirrezabal
-
-
-
-
Azpeitia (Guipúzcoa)
Beasain (Guipúzcoa)
Legorreta (Guipúzcoa)
Legorreta (Guipúzcoa)
langileak
37
Manuel Ibarbia
José Isuzquiza
José Aguirre
Mateo Martiarena
Manuel Arbelaia
Francisco Toral
Ambrosio Jecaroz
Fermín Zubeldia
-
-
-
-
-
-
-
-
Zumárraga (Guipúzcoa)
Gaviria (Guipúzcoa)
Olabarría (Guipúzcoa)
Irún (Guipúzcoa)
Oyarzun (Guipúzcoa)
Destriana (León)
San Cristóbal (León)
Irún (Guipúzcoa)
Langileak
38
José Mateo Cruz
José Azpiazu
Saturnino Arsuaga
-
-
-
Rioseco (Valladolid)
Azcoitia (Guipúzcoa)
Aramayona (Álava)
Langileak
39
José Tellería
Manuel Galdós
Antonio Egaña
Luis Risida
Martin Retegui
Ambrosio Sarasola
-
-
-
-
-
-
Elgueta (Guipúzcoa)
Ezquioga (Guipúzcoa)
Irún (Guipúzcoa)
Oyarzun (Guipúzcoa)
Irún (Guipúzcoa)
Rentería (Guipúzcoa)
Langileak
40
Francisco Tejería
Ramón Díaz
José Lacauza
Prudencio Adrián
Eugenio Marón
-
-
-
-
-
Andoain (Guipúzcoa)
Madrid
Lizárraga (Navarra)
Lizárraga (Navarra
Pamplona (Navarra)
Langileak
41
Ramón Arregui
Emaztea eta bi seme
Azpeitia (Guipúzcoa)
langilea
42
Nicolás López
Pedro Aíra
Patricio Rodríguez
-
-
-
Viduedo (Lugo)
Pillovas (Lugo)?
San Miguel (León)
Langileak
43
Manuel Berreiro
Vicente Campos
Luis Rodríguez
Ángel López
Domingo López
Pio Ortueta
Pedro Abasolo
-
-
-
-
-
-
-
Viciña (Lugo)?
Sonondon (Lugo)?
Domos (Lugo)?
Mereorin (Lugo)
Mereorin (Lugo)
Escoriaza (Guipúzcoa)
Ochandiano (Vizcaya)
Langileak
44
Vicente Madina
Joaquín Galdós
-
-
Oñate (Guipúzcoa)
Oñate (Guipúzcoa)
Tunelean (mineros)
45
José Mª Usabiaga
Tomas Mendiguren
Santos Aguirreurreta
Faustino Aguirreurreta
-
-
-
-
Ichaso (Guipúzcoa)
Ezquioga (Guipúzcoa)
Ezquioga (Guipúzcoa)
Ezquioga (Guipúzcoa)
Langileak
46
Francisco Lendero
José Mendicuta
Idelfonso Azurmendi
-
-
-
Carrasca (Álava)
Elgoibar (Guipúzcoa)
Ezquioga (Guipúzcoa)
Tunelean (mineros)
47
Antonio Gandiaga
-Emaztea eta semea eta biloba
Durango (Vizcaya)
Hargina
48
Andrés Gandiaga
José Otaño
Andrés Mendivil
Guillermo Asunción
José Barandiaran
-
-
-
-
-
Marquina (Vizcaya)
Beasain (Guipúzcoa)
Marquina (Vizcaya)
Villarreal (Guipúzcoa)
Ataun (Guipúzcoa)
Hargina eta tunelean (mineros) eta langilea.
49
Mariano Marquina
Nicolás Aramburu
Epifanio Diez
-
-
-
Mallabia (Vizcaya)
Escoriaza (Guipúzcoa)
La Ret (León) ?
Langileak
GUZTIRA TRENBIDEKO LANGILEAK

142
FAMILIA PARTAIDEAK

56
PROBINTZIAKA
Gipuzkoa: 58
Leon: 28
Bizkaia: 14
Lugo: 10
Oviedo (Asturias): 7
Nafarroa: 6
Orense: 6
Pontevedra: 6
Zamora: 2
Araba: 2
Santander 1
Valladolid 1
Madril 1
LANBIDEAK
(Langileak, harginak, ofizialak…)

(*)Langileak bezala adierazita daudenak, nekazaritza jardueran zuten jatorri. Aldi berean, hainbat herriren izenak galdera ikurrekin daude, izan ere zaila da bere kokapen geografikoa zein den ziurtatzea.

 Hainbat ondorio:
  • Gailegoak ote ziren “Gallegos” tunela egindako langileak? Konfirmatu badaiteke ere gailegoak egon zirela trenbideko lanean (osotasunaren % 15,4, Lugotik batez ere), langileria gehiengoa baina, gipuzkoarra da; langileria osoaren %41. Ondoren, Leongo probintziakoak (%20); gero bizkaitarrak (%9)… 
  • Trenbidera lanera datozenen gehiengoa gizonezkoa da, nahiz eta gizonezko batzuk, emaztea eta seme-alabekin ere etorri. 
  • Langileen artean  nagusi, “jornalero agrícola”. 
Ikusteko zer suposatzen zuen langileria horrek Antzuolako biztanleria osoari begira, hauek dira biztanleria moten araberako datu estatistikoak 1888ko abendukoak eta 1889ko urtarrilekoak:

BIZTANLERIA ANTZUOLAN (1888-1889)
BIZTANLERIA MOTA
GIZON
EMAKUME
GUZTIRA
DERECHO
783
773
1556
HECHO
981
815
1796

  
(*) `Derecho´: Antzuolakoan erroldatuta zeudenak; `Hecho´: Errolda egin zenean Antzuolan bizi ziren guztiak, tartean herrikoak ez zirenak.

Taula honetan ikus daiteke, beraz, langileria horrek suposatzen zuena: 
  • Alde batetik eskubidezko eta gertaerazko biztanleriaren arteko desberdintasuna. Ohikoa zen baino 240 pertsona gehiago zeuden Antzuolan  urte hartan. Hau da, guztira 1556 pertsona bizi izatea bazen ohikoa Antzuolan, urte hartan 1796 bizi ziren.
  •  Genero banaketan ere hauteman daitekeena. Bietan gizonezkoak baldin badira ugarienak, gertaerazkoetan handiagoa da: 166 gehiago, normalean, ohikoena, 10 besterik ez denean.





ITURRIAK 
  • Antzuolako Artxibo Historikoa: Erroldak atala (1888koa)
  • `Antzuolako trena´ liburua.

No hay comentarios:

Publicar un comentario