2018/02/24

JUAN GALARZAREN ESKLABOA, LIBRE!!! (carta de `orro´)

Izenburuak dioskun bezala, dokumentu juridiko bati buruz (carta de `orro´) hitz egingo dugu honetan; hau da, nola askatasunik izan ez zuen gizabanako bati, esklabo bati, eman zitzaion askatasuna. 

Espainiako Hizkuntza Akademiaren hiztegiak diosku "dicho de una persona que habiendo sido esclava, alcanza la libertad" dela "Horro". 

Espainiako historian (eta bere testuingurupean baita Euskal Herrikoan ere) ohikoa izan den esklabo trafikoa eta esplotazioa. Kasu honetan, 1574ko abuztuaren 2an Bergaran idatzitako dokumentuan, Katalina de Galartzak, 1564an hilda eta bere anaia zen Juan de Galartzaren esklaboari askatasuna (carta de `orro´) eman zion.


Titian - Portrait of Charles V Seated - WGA22964 (cropped).jpgKarlos V.a 

Norbaitek galde lezake nola demontre zeukan esklabo bat Juan de Galartzak. Ez zen edozein bera, Karlos V.a zen Espainiako erregearen idazkaria izan zelako.

Eta nor zen esklaboa?

Juan de Galartzak argi laga zuen bere testamentuan Graviel de Galarça izeneko afrikar bat lagatzen zuela ("un mançebo africano de linage cuio propio nonbre es Graviel"). Hogei urteko azal beltzarana-edo omen zuena; ez handia ezta txikia ere ("de color moreno y de mediana estatura"); eta bizarra hazten zuena ("le comiença a apuntar la barba").

Juan hil ondoren, bere arreba zen Katalinak izan zuen esklaboa bere etxean, oso langilea eta egindako guztia egiten omen zuena. Beraz, esanak esanda,  askatasuna ematea erabaki zuen("sea libre de subjeçion y cabtiberio en que ha estado y esta y le ponga en toda su libertad como si nunca hubiera sido esclabo ni cautibo...").

Emandako askatasunak eskubide batzuk ere ematen zizkion esklaboari; besteak beste, kontratuak eta beste era batekoak egiteko, baita testamentuak ere, edota bere ondasunak emateko.

galarza auzoa bilaketarekin bat datozen irudiakGalartza baserria, Galartza auzoan.

Eta halaxe arestian aipatutako abuztuaren 2an "yo le suelto y remito al derecho de patronazgo y otras qualesquier adçiones..."

Bide batez, berak hartutako erabakiak ez zuela atzera bueltarik ere adierazi zuen, eta bide batez ez zedila berriro esklaboa izan ("ni debate alguno por ninguna persona ni en ninguna manera ni por ninguna causa, ni rrazon..."). Izan ere, norbait ausartuko balitz hori egitea, bera bere defentsan irtengo litzatekeelako, "para que goze quieta y paçificamente en la dicha libertad...".

Are gehiago, ez zezatela oztoporik jarri epaileak berak hartutako erabakiari, baizik eta defenda zezala.


 

Iturria
  • Oñatiko Protokoloen  Artxibo Historikoa: Leg I.114.

2018/02/17

UZARRAGAKO ESKOLA UMEEN OROITZAPENAK



Lausagarreta baserria

Zaharrenetik gazteenera 10 urteko aldia besterik ez daukate Josefinak (1940), Jose Luisek (1945), Maria Teresak (1948) eta Jose Antonio (1950) anai-arrebek.

Uzarraga auzoan, Lausagarreta baserrian jaio eta urtetan bizi izandakoak dira, nahiz eta gaur Jose Luis bertan bakarrik bizi. 1945 eta 1960 urte bitartean Uzarragako eskolaren gora beherez hitz egiteko elkartu gara jaiotetxean, Lausagarretan.

Egiari zor, gogoraztera `behartu ditut´ ia, oroitzapenak aspaldikoak izateaz gain, adin txikikoak izateak garai hartan, asko murrizten duelako lekukotza, izan ere 5-10 urte zituzten eskola garaiak gaur egunera ekartzea ez da batere ariketa mentala erraza. Aitortzen didaten bezala, “umeegiak giñen gauza askotaz akordatzeko”. Denborak ez du barkatzen, alajaina!
UZARRAGAKO ESKOLA UMEAK 

Lekukotzak bateratzeak baina, badu efektu enpatiko eta sinpatikoa elkarrizketan, eta horren bitartez esperientzia desberdinak partekatzeko eta erradiografia polifoniko bat (lau ahots dira) ateratzeko baliagarria izan da Uzarragako auzo eskolako neska eta mutilen bizipenak jasotzeko.

Has gaitezen, bada: 

“Goizeko 8:30ak inguruan jaiki eta pozik joaten ginen eskolara, ez genuen aitzakiarik jartzen eskolara ez joateko, eta batzuetan baserriko lanak ez egitearren, nahiago!

Ahalik eta txukunen eskolara joateko janzten gintuzten gurasoek. Amak ahalegina egiten zuen: nesken kasuan kopetak egin, lazotxoa jarri … Gurasoek ere garrantzi handia ematen zioten gu eskolara joateari, amak batez ere, aitak beste zeregin batzuk izaten zituelako baserrian.

Gosaldu, eta etxetik gertu Uzarragara dagoen bidea hartu eta 9:00etarako eskolan egoten ginen.

Txangalako, Uzarragako eta Lizarragako adin desberdinetako neska mutilak elkartzen ginen bertan, hasi bost urtetik eta 10 bat urte bitartekoak, gutxi gorabehera. Lizarraga auzotik baina, ez denak, batzuk kaleko eskolara joaten zirelako, baina Goitia, Goenaga, Lizarriturri, Lamariano, Iturbe … baserrietakoak Uzarragara etortzen ziren. Jauregi, Laskurain, Zumaeta, Bizkalatza … baserrikoak, berriz, kalera joaten ziren.

Hasiera batean jende gehiago joaten ginen, baina gerora dozenaka bat-edo joaten bukatu genuen.

Eskola unitarioa zen, bertan maila desberdinetako haurrak geundelako. Maisua, Jose Mari Agirre, aldi berean Uzarragako sakristaua ere bazena.

Eguerdian klasea eten eta bazkaltzera etxera joaten ginen. Txangalako batzuk, berriz, sakristauaren etxean zegoen tabernan gelditzen ziren bazkaltzen, etxetik ekarritakoa jaten (`Ugarrixakuak eta´). Bazkalostean, eta eskolara berriro 14:00etan sartu aurretik, jolasean ibiltzen ginen: mutilak batez ere pilotan, elizpean zegoen frontoian, eta neskak bada txilingiletan edota bule buleka ere.

Eskolatik arratsaldeko 4:00/4:30ak inguruan irteterakoan ere berdin jarraitzen genuen.

  Uzarragako elizpea, jolas lekua eta frontoiaren frontis-a aldi berean.

Oinarriko ikasketak ematen zituen maisuak. Irakurtzeari eta idazteari ematen zien garrantzia, eta oso ondo erakusten zuen. Idazteko behatza nola jartzeari garrantzi handia ematen zion, zuzen jarri behar izaten zen, bestela haserretu egiten zelako. Eta horrekin batera oinarrizko matematikak ere ematen genituen: batuketa, kenketa, biderketa (`con la prueba del nueve´, eta gaur ere Maria Teresak erabiltzen duena) eta zatiketak.

Baina hortik aparte Espainiako historia (“Fernando tercero el santo-eta”, Joseluis), aditzak (`verboak´) … eta zer esanik ez erlijioa ematen genituen.

Ez zen bereizketarik izaten neska eta mutilen artean; denok materia berdinak ikasten genituen, batera. Doktrinaren kasuan, berriz, guk geuk txikitan euskaraz ikasi bagenuen ere, Jaunartzerako erdaraz ikasi behar izan genuen (Jose Antonio).

Bere aita zena (Pedro Telleria), Elutsako Pedro Migel Iñarra, Benitxu-eta … izan zirela Josemariren lehendabiziko ikasleak.

Eta erabiltzen zen hizkuntzari buruz, esan, Josemarik euskaraz egiten zigula, baina materia guztiak erdaraz izaten zirenez ezer gutxi ulertzen genuen guk geuk irakurri eta esaten genuena, edo hobeto esanda zer ikasten genuen ere ez genekien, erdaraz ikasten genuelako.

Gainera ez genekienez kale umeen bezala erdaraz, Maristetara joateko beldurra ere izaten genuen (Jose Luis). Hala ere, garai batean euskaraz egitearren eraztunaren konturik-eta horrelako zigorrik ez dugu ezagutu Uzarragan.

Oso maisu ona eta lasaia zen, eta ez gintuen zigortzen. Diziplina mantentzeko ez zeukan arazorik. Hori bai, esku artean urrezko edo brontze kolorea zeukan erregela estu bat erabiltzen zuen, eta honekin eskuetan ukituak egiten gintuen esateko ondo idazten ari ote ginen, … baina belarrondokorik-eta, horrelakorik ez.

Eskolaren espazioa garai bateko eliza zaharraren sakristia zen. Gogoratzen gara bertan, hormetan, margotutako irudiak-eta zeudela. Koadroak ere bazeuden … baina politikarekin zer ikusirik zeukanik ez. Ezta maparik eta horrelakorik…

Egurrezko berogailua ere bai. Baita piano bat, arbel handi bat eta beste apartekorik ez.

Ezker aldetik hasita: Josefina, Maria Teresa, Jose Antonio eta Jose Luis Lausagarreta baserri aurrean


Binaka jartzen ginen horretarako eskolan zeuden pupitreetan.

Hauek kaxoi bat zeukaten eta bertan gordetzen genituen gure eskolako materiala: koadernoa, arkatza, pizarriña, … Eskolako lanarik ere ez genuen etxera ekartzen.

Ez dakiguna da gurasoek-eta zerbait ordainduko ote zuten guk eskola jasotzearren; igual zerbait, bai.

Uzarragatik aurrera ohitura zegoen Maristetako eskolara joateko mutilak, eta neskak berriz kaleko eskola nazionaletara, nahiz eta Josefinaren kasuan Bergaran bukatu, Maria Vitoria eta Lidek Bergaran zeukaten akademian. Eta hantxe arazoak. Gauzak ikasteko eskatu eta guk ezin; ez euskaraz eta ezta erdaraz ere …”.



Eskerrik asko Josefina, Maria Teresa, Jose Antonio, Jose Luis!!!


2018/02/10

PELLO ERROTA ETA "BERTSO BERRIAK KOLERA ETA TXANPANEN GAÑIAN JARRITA"

PelloErrota.jpg Pedro Jose Elizegi (Pello "Errota")

Blog honen beste atal batean txertatu genituen Pello Errotak idatzitako bertso hauek: (http://irinmodo.blogspot.com.es/2015/11/kolera-izurritea-antzuolan.html).

Hala ere, gehiago sakontzea iruditu zaigu beren esanahian.  Egia esanda, banan-banan joanez gero (guztira 28 bertso dira), perla ederrak irakurtzeko aukera dago.
Hasteko, baina, nor zen Pello "Errota"?

Pedro Jose Elizegi Maiz (Asteasu, 1840ko abenduaren 23a - Asteasu, 1919ko otsailaren 3a, Pello Errota ezizenez, euskal bertsolaria izan zen. Bizibidez errotaria bazen ere, bertsoa lanbide osagarri gisa erabili zuen lehen bertsolarietakoa izan zen. Umoretsua eta plaza bertsolari bikaina izan zen, Euskal Herriak eman duen bertsolari on eta jorienetarikoa. 1895. urtean Argentinara joan zen, hara joandako euskaldunen aurrean kantatzera.
http://meta.gipuzkoakultura.net/bitstream/10690/79306/1/OA_003557.jpg

Mikaela Elizegik bere alabak Antonio Zavalari aitaren bizitzaren gorabeherak kontatu zizkion, eta Zabalak, elkarrizketa haiek grabaturik, Mikaelaren kontakizunak hitzez hitz idatziz jarri eta liburu batean argitaratu zituen: Pello Errotaren bizitza bere alabak kontatua.

Eta zer dela eta Antzuolari eskainitako "kolera eta txanpanen gañian jarritako" bertso berria hauek?

Herri barruko herritarren artean desafio asko egon dira betidanik, eta noizbehinka norgehiagoko horiek neurtu egiten ziren urteko hainbat momentutan, nor irabazle eta nor galtzaile neurrigailuak erabiliz. Beraz, besteekin neurtzea oso ohikoa zen (eta da). Gauza bera gertatzen da herrien arteko norgehiagoetan, hots, gu eta beste lehia horretan. Konturatzen gara baliagarriak izaten zirela (eta direla) komunitate loturak indartzeko. Honen ondorioz datoz komunitateen arteko apustu jokoak, besteak beste, garai batean batez ere ugariak izaten zirenak, eta aproposak herriaren identifikazioa sustatzeko.

Honen baitan ulertu behar da, beraz, 1883an Pello Errotak osatutako bertso hauek. Alegia, Antzuola eta Bergara herrien arteko gorabeherak jasotzen ditu bertan. Herrien arteko gaizki ulertu eta esamesak jasotzen dira.

Dirudienez, bergarar zenbaitek Antzuolan eta Uberan kolera izan eta persona ugari hil zirela zabaldu omen zuten. Hau kontrajarriz-edo, Pello Errotak antzuolatarren erantzuna jasoko du eta hauek Bergaraz duten irudia zabaltzen saiatuko da: kolera dela eta Bergaran zer egin dutela esan duten eta hori gezurtatzen saiatuko da bertsolaria.

Adibidez, 10-11. bertsoak:

“Ez sartzeagatikan/Bergaran kolera,/txanpanak bota omen/dituzte kalera,/erregatu ere bai/gora ta bera;/ori ezin sinistu/zentzuak bagera.

Zenbaten mingañian/gauza aundiak dauzka,/jenero ona sortzen/izugarri gaitz da;/paperetan gezurra/jarritzen errez da,/kalera ezin bota,/erateko ez ta”. 

Alegia, bergaratarrek hitzez aldarrikatzen duten aberastasunaren kontra egingo du bertsolariak. Ez dute xanpainik, ez txipiroi eta angularik, eta porrusalda janez moldatzen direla.

Aldi berean badago pasartetxo berezi bat, non Bergaratik Beasainako bidea egitea nahi zuen globo baten berri ere ematen digulako. Dirudienez, esperimentu hura ondo atera ez eta, bergararren kontra egiteko aprobetxatuko du Pellok (16-17. bertsoak):

"Bergaratik globo bat/bota Beasaña,/egiteko asmotan/sekulako azaña;/atzaie fortunatu/entero bikaña,/Antzuolan gelditu,/bizkorra uste baña".

Eta hurrengo bertsoan:

"Globo horrek eskasak/zituen indarrak,/nunbait eman dizkate/alimentu txarrak;/ikusgarriak dira/jendiaren farrak,/oso kontentu dira/antzuolarrak".

Pello ere jakitun zen hitzak haizeak zeramatzala, eta horregatik hobe zela esanak idatziz jasotzea, eta bertso paper hau erostera gonbidatzen du jendea (28. bertsoa, bere jatorrizko idazkera errespetatuz):

"Paperetan eguiac/ipintzia obe,/orrec baliocodu/orain da gerora;/nun nai canta litesque/cuidadoric gabe,/naidoenac erosi/champonian daude".





   ITURRIAK: 

  • http://www.euskaltzaindia.eus/dok/iker_jagon_tegiak/auspoa/10264.pdf.
  • Luzia Alberroren doktore tesia. Baita ondoren egile berak 2017an kaleratutako "Bertsolarien ahoz" izeneko liburuan ere.
  • LA VOZ DE ESPAÑA (1976/08/22). 
  • Argazkia: Gipuzkoako Artxibo Orokorra. Indalencio Ojanguren bilduma. Esteka: http://meta.gipuzkoakultura.net/handle/10690/81146.














2018/02/03

ARRELUS (ARLUTZ) BASERRIAREN OINORDETZA (1711)

Gizabanakook  testamendu batean agertu behar izan ohi dugu gure azken borondatea, eta notarioaren aurrean egiten den dokumentu horrek lege balioa izaten du. Honetan, Arreslus baserriko ugazabak garbi adierazi zuen norentzat izango zen baserria 1771 urte hartan, hau da, bere semea zen Migel Ignaziorentzat. Eta hala izan zen. Baina beronek baserria laga behar izan zionean oinordetzan bere seme bakarrari, une hartan erlijiosoa zen Joan Baptista de Arrelusek uko egin behar izan zion eskaintza horri, eta, orduan, Migelen alaba zen Maria Ygnacia de Arrelus eskaini zion baserria:

"Escritura de acuerdo sobre pleito de Vínculo y Mayorazgo de la Casa Solar de Arrelus, de Antzuola, entre Ygnacio de Lascurain Zumaeta y su mujer Maria Ygnacia de Arrelus Elussa contra Andres de Lascurain Aseguinolaza. (Escribano: Juan Bautista de Hercilla)".

"En la villa de Vergara a veinte y seis dias del mes de agosto de mil setezientos y onze años ante mi Joan Baptista de Ercilla escrivano de ella, Ygnacio de Lascurain Zumaeta y Maria Ygnacia de Arrelus y Mariana de Lascurain Zumaeta su hija todos vezinos de la villa de Anzuola, de la una parte, y de la otra Andres de Lascurain Zumaeta y Aseguinolaza dueño de la Casa Solar de Aseguinolaza y vecino de la villa de Placencia; y dixeron que Miguel Rodriguez de Arrelus vezino que fue de la villa de Anzuola en su testamento y ultima voluntad deuajo de cuya disposicion fallecio que fundo Vinculo y Mayorazgo de libre eleccion de la Casa Solar de Arrelus llamando a su subcesion y goze a Miguel Ygnacio de Arrelus su hijo y de Dª Maria de Elussa y a sus hijos con exclusion de relixioso y relixiosa profesa y clerigos de orden sacro, y aunque el dho Miguel Ygnacio tenia por su hijo lexitimo unico el de Joan Baptista de Arrelus sacerdote profeso, mediante la dha exclusion, usando  de la facultad que se le conzedio en la fundacion del dho Vinculo, el dho Miguel Ygnacio hizo eleccion en la dha Maria Ygnacia de Arrelus su hermana; y en virtud de la fundacion del dho Vinculo, eleccion y su aprobacion, los dhos Ygnacio y Maria Ygnacia pidieron su posesion ante la justicia ordinaria de la dha villa de Anzuola; y este mismo dia ante la dha justicia y por testimonio de Francisco de Arrizabalaga escriuano presento pedimiento el dho Andres de Lascurain Aseguinolaza diciendo que como nieto de Mariana de Arrelus su abuela materna, y esta hija lexitima maior de los dhos Miguel Rodriguez de Arrelus y Dª Maria de Elussa se sauia transferido en el la posesion del dho Vinculo; el alcalde de la dha villa tomo los autos de una y otra parte para con vista de ellos probeer justicia, y con acuerdo del lizenciado Dn. Joan de Larreta abogado de los Reales Consejos mando se comunicase a las partes la pretension de cada una, y hauiendose echo notorio este auto alegaron ambas partes, y estando en este estado la causa, los dhos Ygnacio Lascurain y Maria Ygnacia Arrelus acudieron al Real y Supremo Consejo de Castilla donde entablaron demanda y juicio con relacion de la fundacion del dho Vinculo, y pidieron que se lleuasen los autos originalmente al dho Consejo Supremo de Castilla y el dho Andres de Lascurain considerando las largas que semejantes pleitos tienen y los crecidos gastos que acarrean y los fines tan dudosos que tienen, deseando unas y otras partes conserbar el parentesco tan zercano que tienen y la buena correspondencia que asta aqui an tenido, por esta causas en la mejor forma que pueden y mas lugar aia en derecho por esta escriptura se combienen en la forma siguiente:



ARRELUSANDI

El dho Andres de Lascurain Zumaeta y Aseguinolaza declara que se a informado con barios abogados sobre su derecho al Vinculo de la Casa Solar de Arrelus y se halla con el desengaño y reconociendo ser claro el que Ygnacio y Mª Ygnacia tienen a la subcesion, se desiste y aparta y consiente que los dhos marido y muxer entren en el goze del Vinculo y sus vienes.

Los dhos Ygnacio de Lascurain Zumaeta, Maria Ygnacia de Arrelus y Mariana de Lascurain Zumaeta atendiendo a que mediante el desistimiento que de suso lleua echo a su fauor el dho Andres de Lascurain Zumaeta y Aseguinolaza, [...] se atajan los pleitos y que no solo logran esta combeniencia sino tambien el entrar a la posesion de la Casa Solar de Arrelus, natiba de la dha Maria Ygnacia, deseando en parte aliuiar al dho Andres los muchos gastos se obligan de pagar [entre líneas] al dho Andres de Lascurain Aseguinolaza o su voz  ducientos ducados de vellon para en pago y parte de lo que a gastado en sus diligencias en esta forma veinte y cinco ducados de vellon para el dia quinze de septiembre proximo y los ciento y setenta y cinco ducados restantes dentro de siete años corrientes desde oy dia de la fecha a razon de veinte y cinco ducados al año [entre líneas] sin mas plazo = Y por las razones suso expresadas asimismo los dhos marido y muxer amplian al dho Andres de Lascurain Aseguinolaza sesenta y nueue pies de castaños que tienen y poseen en el termino de Placencia, y en el llamdo Ariz Zorrozaga que esta en medio de dos riachuelos y por deuajo asimismo tiene otro riachuelo y por arriua un castañal de Joseph de Lasalde vecino de la dha villa [...] 

De un acuerdo asientan que si los dichos Ygnacio y Maria Ygnacia fueren desposeidos de todos ellos aora o en otro tiempo por qualquier accidente en este caso Andres aia de restituir alos dhos Ygnacio y Maria Ygnacia los dichos ducientos ducados de vellon y los sesenta y nueue pies de castaños o su valor pero quedando los dhos marido y muxer con parte de los vinculados no a de tener obligacion de restituir juraron sobre la señal de la cruz   

Y asi lo otorgaron por firme ante mi el dicho escriuano siendo testigos Joan Baptista de Venitua Yriarte, Domingo de Bengoa, Andres de Amezua y Joseph Francisco de Barrutia y Aguirre y Julian de Lamaza [entre líneas] vezinos y residentes en esta villa, y doi fee yo el escriuano conozco a los otorgantes firmaron los que sauian y por los que no a su ruego lo hicieron algunos de dhos testigos: Ygnazio de Lascurayn Zumaetta, Andres de Lascurayn y Aseguinolaza, Juan Bauptista de Venitua Yriarte eta Julian de Lamaza. Ante mi Juan Bautista de Hercilla.










Iturria:
  • Gipuzkoako Protokoloen Artxibo Historikoa, GPAH 1/0478, fol.213r-221r].
  • Eskerrik asko Antonio Iturberi.